Sywert van Lienden roept vooral veel nieuwe vragen op in tv-interview

Mondkapjesdeal Sywert van Lienden gaf voor het eerst zijn versie van het verhaal over de omstreden deal met VWS, waar hij miljoenen mee verdiende. Een mea culpa werd het niet.

Sywert van Lienden zondag voor zijn interview bij het programma Buitenhof in Amsterdam.
Sywert van Lienden zondag voor zijn interview bij het programma Buitenhof in Amsterdam. Foto Robin Utrecht/ANP

Openbare boetedoeningen in de wereld van politiek en bestuur zijn zeldzaam in Nederland – het is meer een Amerikaans fenomeen. Alleen al in dat opzicht was het optreden op zondagmiddag van ondernemer, CDA’er en mediapersoonlijkheid Sywert van Lienden in het tv-programma Buitenhof opmerkelijk.

Van Lienden kwam na drie weken radiostilte praten over de omstreden mondkapjesdeal die hij met twee zakenpartners vorig jaar april sloot met het ministerie van Volksgezondheid. Hoewel Van Lienden in mediaoptredens deed voorkomen dat hij belangeloos bij wilde dragen aan de snelle levering van mondkapjes in Nederland, verdiende hij ruim negen miljoen euro aan de deal. In totaal hielden Van Lienden en zijn kompanen ruim 28 miljoen euro bruto over.

Een echt mea culpa werd het niet. Van Lienden erkende dat hij grote fouten had gemaakt. Een stichting zonder winstoogmerk en een bv raakten vermengd, zei Van Lienden. „Door ons is dat een puinzooi geworden.” Hij had „net zo hard van de daken moeten schreeuwen” dat er niet alleen een stichting was, maar ook een bv was die winst maakte. Hij noemt die winst „onuitlegbaar” en „excessief veel, in maatschappelijk opzicht”, maar voegde daar aan toe dat de winst volgens hem wel rechtmatig is. Hij liep als ondernemer ook „risico’s” – die later mee bleken te vallen.

Chaotische periode

Van Lienden sloot zijn overeenkomst in het chaotische begin van de coronacrisis, toen er grote tekorten aan hulpmiddelen waren en talloze aanbieders op de markt kwamen die beloofden mondkapjes of andere beschermingsmiddelen uit China te kunnen leveren. „Al doende”, schreef minister Tamara Van Ark (Medische Zorg, VVD) vorige week aan de Tweede Kamer, moest het ministerie een nieuwe rol spelen: die van inkoper. Al in maart vorig jaar werd daarom het Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH) opgericht, waarin zorgbedrijf Mediq de inkoop regelde onder toezicht van VWS.

Van Ark schreef aan de Kamer dat „het beeld dat er exorbitante winst gemaakt zou zijn aan een internationale crisis niet goed [is]”, maar dat er marktconforme prijzen zijn gevraagd aan Van Lienden: 2,78 euro of minder per mondkapje. „Ter illustratie, er zijn in die tijd geregeld mondmaskers van 15 euro per stuk aangeboden.”

Lees ook: Van Lienden was niet de enige dealmaker

Onduidelijk bleef in het interview hoe Van Lienden zo veel winst heeft kunnen maken, onder de ogen van VWS en LCH. Van Lienden kreeg ruim honderd miljoen euro voorgefinancierd. Dat gebeurde „in partjes van een paar miljoen euro”, verdedigde hij zich zondag. Uit onderzoek van de Volkskrant blijkt dat Van Lienden in grote mate zelf de voorwaarden voor deze deal bepaalde, bijvoorbeeld als het ging om de prijs én geheimhouding waarachter hij zich drie weken verschool.

Van Lienden creëerde zondag vooral méér onduidelijkheid over dit onderwerp. Hij zei „een speelbal” te zijn in een conflict tussen VWS en LCH. „De groene zeep is in de aanbieding, iedereen is zijn stoepje aan het schrobben.” Wat dat conflict inhoudt, bleef onduidelijk.

Onduidelijkheid over het CDA

Ook de rol van Van Lienden als CDA-prominent werd er niet helderder op. Van Lienden schreef mee aan het CDA-verkiezingsprogramma. Hij had contact met Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt. Via het Kamerlid, onthulde de Volkskrant, kwam een document van Van Lienden terecht op het bureau van premier Mark Rutte, waarin Van Lienden ervoor pleitte nog eens 80 miljoen mondkapjes te leveren. Volgens Van Lienden zou Omtzigt het „heel ingewikkeld” hebben gevonden als hij geweten had dat hij ook winst maakte met zijn handel. „Hij zal er vast buikpijn van hebben.”

Van Lienden zei ook dat de integriteitscommissie van het CDA al aan het einde van de zomer van 2020 wél op de hoogte was gebracht van de winst die hij maakte. Ook Hugo de Jonge, minister van VWS en kortstondig CDA-lijsttrekker, zou via zijn politiek assistent op de hoogte zijn geweest. De partij heeft tot nu toe gezegd dat niet te hebben geweten en laat via een verklaring op Twitter weten een onderzoek in te stellen. „In ieder geval” was de integriteitscommissie niet op de hoogte, schrijft de partij in de verklaring.

Ook over de vraag wat er met de winst gaat gebeuren, bleef onduidelijkheid. Aanvankelijk zouden Van Lienden en zijn zakenpartners een „maatschappelijke bestemming” zoeken. Maar zomaar terugstorten gaat niet, zei Van Lienden, want dan komt het geld in handen van private-equitypartijen. In de zomer van vorig jaar „heb ik daar een moreel kompas bij laten opstellen”, zei hij in Buitenhof. Zijn geld zit nu in een stichting, waar hij zelf voorzitter van is. Het geld gaat belegd worden, „en dan kun je met rendementen wat doen”. Van Lienden zei dat hij denkt aan „kankeronderzoek voor jonge mensen en kinderen uit kansarme gezinnen”. Hij zei erbij: „Ik ben wel compleet kapotgemaakt en vernederd, ik hoop dat ik het [geld] nooit hoef aan te raken.”

Lees ook het profiel: De vrienden van Sywert wilden niet geloven dat hij miljoenen verdiende met zijn mondkapjes