Opinie

Wie een andere samenleving wil bouwen, moet aan de slag

Kiza Magendane

De necrologie van het neoliberalisme werd vorig jaar met enthousiasme geschreven. Het requiem werd in koor gezongen, in de hoop dat Covid-19 katalysator was voor het ontstaan van een post-neoliberale wereldorde. Van Mark Rutte en Emmanuel Macron tot de Financial Times, het refrein stelde dat de Europese samenleving ten diepste socialistisch was en dat de tijd voor een sterke overheid was teruggekeerd.

Een jaar later moeten wij constateren dat dit voorbarig was. De dominante ideologie die onze wereldorde karakteriseert werd dood verklaard, zonder tastbaar bewijs dat het volledig was begraven. Rijke landen hebben sinds het begin van de pandemie weliswaar exorbitante bedragen uitgegeven om publieke diensten te versterken, maar dat was voornamelijk bedoeld om de huidige economische orde in stand te houden. Dat verklaart hoe een UvA-alumnus en CDA-puber zichzelf te midden van een pandemie ‘financieel onafhankelijk’ kon maken, terwijl een alleenstaande moeder werkzaam in de zorg waarschijnlijk niet in staat zal zijn om zelfstandig een huis te kopen. Wie het neoliberalisme vorig jaar dood verklaarde, zou ook in staat moeten zijn te verklaren waarom Booking.com het een fantastisch idee vond om zijn bestuurders 28 miljoen euro aan bonussen uit te keren, terwijl het bedrijf wereldwijd 100 miljoen euro aan overheidssteun ontving.

Het moet je uiteraard aan realiteitszin ontbreken om niet in te zien dat crises kansen creëren om een nieuwe wereldorde te scheppen. Zo hebben wij de grote multilaterale organisaties, inclusief de Europese Unie, te danken aan het feit dat de Tweede Wereldoorlog heeft plaatsgevonden. De coronapandemie heeft ons bewust gemaakt van het feit dat wij onderdeel zijn van de natuur en de noodzaak voor investering in publieke gezondheid op mondiaal niveau versterkt. Op allerlei plekken in de wereld zijn er vormen van basisinkomen gekomen: direct resultaat van de toenemende bewustwording dat burgers weerbaar gemaakt moeten worden tegen schokken.

Toch is het ook gebruikelijk om te midden van een crisis het grotere plaatje uit het oog te verliezen. Dit was een pandemie waarin enkele ‘handige’ ondernemers hun zakken vulden, terwijl de overheid de gedupeerde ouders van het Toeslagenschandaal minstens een jaar lang in de kou lieten staan. Dit is ook een crisis waarin supermarkten en techgiganten hun omzetten met tientallen procenten zagen groeien, terwijl wereldwijd de extreme armoede voor het eerst in twintig jaar toenam.

Crises kunnen ons een nieuw pad wijzen, maar het is zo makkelijk om in oude patronen terug te vallen. Wat dat betreft had Bas Heijne gelijk toen hij vorig jaar in NRC stelde dat het prematuur was om te midden van een pandemie allerlei conclusies te trekken over hoe de wereld na Covid-19 radicaal zou veranderen. „Het idee dat we hier als vanzelf beter uit zullen komen, omdat het virus ons een lesje heeft geleerd, is nonsens.”

Een jaar na zijn profetische essay blijkt dat wij ons wereldwijd weer vrijwillig hebben onderworpen aan de tirannie van het fossiele kapitalisme. De wereldwijde lockdowns zorgden niet of nauwelijks voor minder CO2 in de atmosfeer. Onze overheden en grote bedrijven worden nog steeds gedreven door een streven naar economische groei. En vanaf zaterdag mogen we weer de kroeg in en met duizenden tegelijk in voetbalstadions juichen, opdat Heineken zijn gemiste omzet inhaalt.

Tijd voor een nieuwe droom. Dat is niet alleen een perfecte titel voor een bestseller over een post-Covid-wereld, maar een opdracht voor eenieder die het neoliberalisme voorgoed een permanente dood toewenst. In de geest van het zo positief verlopen Eurovisie Songfestival en het naderende EK voetbal: zou het niet fantastisch zijn als onze overheid met het teruggekeerde geld van de CDA-puber een burgerforum organiseert, waarin burgers samen delibereren over de vraag hoe wij een samenleving kunnen bouwen waarin een alleenstaande moeder werkzaam in de zorg financieel zelfstandig kan worden en een huis kan kopen?

Tot de tijd dat wij die puzzel hebben opgelost, moet iedere necrologie van het neoliberalisme onmiddellijk de prullenbak in.

Kiza Magendane is politicoloog. Folkert Jensma is deze week afwezig.