Opinie

Soft power: Laat Wit-Russen aan Europese universiteiten studeren!

In Europa

Toen China de democratie in Hongkong vorig jaar definitief de nek omdraaide en politiek activisten van hun bed begon te lichten, deed het Verenigd Koninkrijk een magistrale zet: het begon met verblijfsvergunningen te strooien. Er zijn al 35.000 aanmeldingen geregistreerd, waarvan er bijna 6.000 zijn goedgekeurd. De Financial Times noemt dit „een van de belangrijkste Britse humanitaire initiatieven van de laatste vijftig jaar” – sinds het land in de jaren zestig en zeventig bijna 30.000 Aziaten opnam die in Oeganda en Kenia werden vervolgd.

Iets dergelijks, maar dan met studiebeurzen, moet de Europese Unie nu met Wit-Rusland doen. Waarom nodigen wij niet elk jaar duizenden Wit-Russen uit om, volledig gesubsidieerd, aan Europese universiteiten te studeren? Enige tientallen Wit-Russen doen elk jaar Erasmus-uitwisselingen. In Vilnius en Warschau studeren veel Wit-Russen. Maar Erasmus duurt maar zes maanden, en nationale beurzen maken nog geen Europees antwoord. Als wij het regime willen straffen zónder burgers te grazen te nemen, moeten we een volwassen, genereus Europees programma optuigen, en Wit-Russische burgers het bad in trekken door ze volledige, hoogstaande opleidingen te bieden in de Europese academische traditie van onafhankelijk onderzoek en debat.

In een wereld waar rivaliserende machten tegen elkaar opbeuken met hard power, heb je ook de zachte variant nodig

Ja, dit is soft power: een buitenlandpolitiek instrument. In een wereld waar rivaliserende machten tegen elkaar opbeuken met hard power, heb je ook die zachte variant nodig. In Europa praten we over ‘strategische autonomie’. Amerika focust steeds meer op China. Europa moet zijn eigen bonen leren doppen. We moeten een Europese veiligheidspolitiek optuigen, eigen defensie. Zelfs Washington, dat vreesde dat Europese defensie de NAVO ondermijnde, begint de voordelen ervan nu te zien. Maar met hard power komt Europa in Wit-Rusland niet ver. Er komen meer sancties. Maar de kans dat president Loekasjenko doet wat Europa wil, is voorlopig miniem. Het leger zullen we er niet op afsturen – welk leger? Daarom zijn studiebeurzen zo geweldig.

De Amerikanen bedrijven al een eeuw culturele diplomatie met fellowships. Voor de Eerste Wereldoorlog nodigden Europese machten buitenlanders uit op universiteiten. Maar na de oorlog lag Europa in puin. Amerika daarentegen blaakte van zelfvertrouwen en vestigde zich als geopolitieke speler. Om dat wereldkundig te maken en een positief beeld van zichzelf neer te zetten, begon het met beurzen te strooien – eerst voor Europeanen, na de Tweede Wereldoorlog wereldwijd. Deelnemers kregen een goede opleiding, vrienden, inzicht in de Amerikaanse manier van leven. Volgens Joseph Nye, ‘uitvinder’ van de term soft power (in het blad Foreign Affairs, in 1990), deden er tussen 1945 en 2000 meer dan 700.000 mensen mee aan het Fulbright-programma, Foreign Leader Program, aan Rockefeller-beurzen en talloze andere beurzen en uitwisselingen. In Américanisation, een briljant boek (2020) over de Amerikaanse invloed op de rest van de wereld, besteedt de Franse historicus en jazz-expert Ludovic Tournès er een heel hoofdstuk aan.

Europa moet stevig gaan investeren in culturele diplomatie, ook omdat hard power zijn grenzen heeft op een pacifistisch continent met 27 landen die allemaal andere prioriteiten hebben. In sommige landen geeft de EU een beurs aan één persoon per jaar. Kun je jezelf dan een ‘global actor’ noemen?

Natuurlijk zijn er bezwaren. Wit-Rusland heeft nu uitreisrestricties, net als Hongkong. Mensen kunnen beurzen gebruiken om asiel te zoeken in plaats van te studeren. Het regime kan er undercoveragenten tussen stoppen. En beurzen kosten geld, terwijl EU-lidstaten alles altijd op een koopje doen.

Toch moeten we die Europese Fulbrights hebben. Want het idee is onweerstaanbaar en past perfect in het Europese straatje. In de podcast The Rachman Review legt de Wit-Russische analiste Katia Glod uit dat Wit-Russen alle hoop op Europa hebben gevestigd. Zelfs sancties steunen ze – àlles wat verandering kan brengen. Geef die mensen beurzen. Ze verdienen het.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.