Recensie

Recensie Muziek

Holland Festival opent met rauw-erotisch Genesis-verhaal

Het Holland Festival opende donderdag in De Nationale Opera voor 350 geteste toeschouwers met een muzikaal geweldige en symboolzwangere enscenering van vergeten de opera Die ersten Menschen van Rudi Stephan.

Die ersten Menschen heeft alle ingrediënten om je tot in je vezels te laten beleven wat opera is.
Die ersten Menschen heeft alle ingrediënten om je tot in je vezels te laten beleven wat opera is. Foto Ruth Walz

‘Wat zijn jullie goed! Fantástisch! Het is zo fijn dat jullie er weer zijn!” Als het iele slotapplaus in de met 350 mensen ‘gevulde’ Nationale Opera net is uitgedoofd, perst één toehoorder het hoge woord eruit. De musici op het podium zwaaien en roepen terug. En zo opende de 74ste editie van het Holland Festival donderdagavond met een rauwe voorstelling in een onvergetelijke context. We zijn er weer.

Op papier zou niemand de vergeten opera Die ersten Menschen (1915) van Rudi Stephan hebben gekozen om het maandenlange podiumkunstvasten mee te breken. Maar de herontdekking bleek de goede keuze. Onderdrukte lust, hevige emoties binnen het gezin, zingevings-issues, seks en moord: Die ersten Menschen heeft alle ingrediënten om je tot in je vezels te laten beleven wat opera is, wat je nou zo miste, hoe tederheid en geweld elkaars effect in muziektheater kunnen versterken, hoe je kunt wegzweven naar hogere bewustzijnslagen en tot dieper voelen en nadenken wordt geprikkeld.

Lees ook: Deze onbekende opera is zeker niet lieflijk

De randvoorwaarden waren er ook naar. Met het geweldig spelende Concertgebouworkest (jaarlijks in het Holland Festival voor een opera te gast) onder François-Xavier Roth krijgt de partituur van Stephan (1887-1915) de beste uitvoering denkbaar én beschikbaar: de twee moderne opnamen die er zijn, worden hier in geparfumeerd raffinement, ritmische precisie en klankdiepte overtroffen – ondanks het feit dat het orkest op het podium zit. De orkestratie, met exotisch coloriet als altsaxofoon en orgel, alarmeert regelmatig de oren, terwijl Stephan verder een vrij-tonaal, aan Wagner, Debussy en Schönberg verwant idioom bezigt.

De Nationale Opera zag zelden zo veel fallussymbolen, geknakte bloemkelken en uit elkaar barstend fruit bij elkaar

Voor regisseur Calixto Bieito – bekend om zijn schandaalregies – is dit een gedroomd stuk. Het libretto van filosoof Otto Borngräber ademt de overrijpe geur van voor de wereldoorlogen; dat Adam en Eva met zonen Kaïn en Abel hier de hoofdfiguren zijn, is meer vorm dan wezen. Die ersten Menschen – een ‘erotisch mysteriespel’ volgens Borngräbers titelblad – haalt Genesis in elk geval volledig door een expressionistisch-Freudiaanse 20ste-eeuwse gedachtenmolen. Bieito perst die vrucht vervolgens uit tot de pit kraakt – figuurlijk én letterlijk.

Op stiletto gespiest fruit

Plot in het kort: de vier figuren zijn zinnebeelden. Eva is een zinnelijke rijpe vrouw en moeder, verlangend naar een vervullende mannelijkheid die haar Adam – thans vooral tuk op noeste arbeid en dingen bouwen – niet meer te bieden heeft. En dus kleit Eva vol overgave een fallusbeeld, likt ze aan een oplichtende tl-pijp en kanaliseert haar frustratie door rijpe vruchten aan haar stiletto te spiesen en het sap uit te gieten boven de monden van de twee zonen die haar allebei begeren. Eat that, Freud. Elke menopauzale vrouw in een onbevredig(en)d huwelijk kan in deze Eva haar heldin vinden. Kaïn en Abel zijn pendanten: Kaïn de aardse, Abel de vrome. Wanneer Eva Abel aanziet voor een jonge Adam en hem verleidt, vermoordt Kaïn zijn broer uit jaloezie.

Bieito’s regie is inventief en indrukwekkend, maar in de gekozen symboliek bepaald niet subtiel. Zelfs een regiehuis als De Nationale Opera zag zelden zo veel fallussymbolen, geknakte bloemkelken en uit elkaar barstend fruit bij elkaar. Het lam dat wordt geofferd in een muzikaal opwindende scène, is hier een pluchen knuffel die door Abel voor het oog van de camera (veel wordt gefilmd en op gaasdoek voor het orkest getoond) wordt opengereten tot er bloedende organen uit kunnen worden gegraaid en geconsumeerd. En toch werkt het, ondanks die overdaad. Of beter: juist erdoor. De overdaad past bij Stephans bijna uit de huid van de tonaliteit barstende idioom.

De vier zangers zijn allen uitstekend, met Annette Dasch in een sterke rol als Eva, Kyle Ketelsen als een indrukwekkende Adam van wie je hooguit kunt zeggen dat hij té sonoor en energiek overkomt voor zijn rol, tenor John Osborn als steeds interessantere, overtuigend godsdienstdronken Abel en Leigh Melrose als Kaïn.

Er zijn nog kaarten. En, goed nieuws, voor de resterende voorstellingenreeks is testen-voor-toegang niet langer een vereiste.