Reportage

Russen zijn banger voor het vaccin dan voor het virus

Corona in Rusland Terwijl Rusland de overwinning op het virus bejubelt, onthult oversterfte een verwoestend coronajaar. Intussen tekent een derde golf zich af.

Begraafplaats in Kolpino, een buitenwijk van Sint-Petersburg. Bij coronabegrafenissen mag alleen naaste familie het kerkhof op.
Begraafplaats in Kolpino, een buitenwijk van Sint-Petersburg. Bij coronabegrafenissen mag alleen naaste familie het kerkhof op. Foto's Andrej Borodulin

Op het Petrograd-eiland zit een engel op een bankje aan de kade. Zijn hoofd en vleugels hangen verdrietig naar beneden, iemand heeft een bruine sjaal om zijn nek geknoopt. Er staat een groepje mensen om hem heen, een oudere dame legt haar hand troostend op zijn bronzen krulhaar.

De kleine engel is een beeld van de Petersburgse kunstenaar en poppenmaker Roman Sjoestrov. Het werd in maart geplaatst ter nagedachtenis aan het medisch personeel dat tijdens de pandemie het leven liet, maar groeide uit tot symbool voor het falende overheidsbeleid.

Sjoestrov zelf overleed vorig jaar mei op zestigjarige leeftijd aan het coronavirus, drie weken na zijn broer, de 52-jarige pantomimespeler Aleksandr. „Aleksandr lag in het ziekenhuis voor een oude kwaal, daar is hij besmet. We wisten van niets, niemand in het ziekenhuis droeg een masker”, vertelt zijn echtgenote Olga. De hele familie werd ziek. Maar hoewel beide broers stierven aan Covid-19, luidt de officiële doodsoorzaak ‘ORVI’, de Russische afkorting voor luchtwegaandoeningen.

Beeld in Sint-Petersburg voor in de pandemie overleden medisch personeel. Maker Roman Sjoestrov stierf zelf ook aan corona.

Miljoenen Russen werden het afgelopen jaar getroffen door corona. Maar net als de Sjoestrovs blijven velen onzichtbaar in de officiële statistieken. Die dalen al enkele maanden, afgezien van enkele uitschieters tijdens de tweede golf afgelopen winter.

Die daling is bijzonder. Na een korte, harde lockdown gooide president Poetin het land vorig jaar juni alweer open. Sindsdien puilen de restaurants, nachtclubs en winkelcentra uit, zitten vliegtuigen, treinen en metro’s bomvol. Mondkapjes worden steeds schaarser in het straatbeeld, en alleen politici van de oppositie worden vervolgd voor het niet dragen ervan. En hoewel Russische gezondheidsdiensten eind mei voorzichtig een derde golf aankondigden blijven Russische officials hameren op de ‘overwinning’ op het virus.

In maart zei president Poetin dat er nog „problemen” zijn, maar dat het „volstrekt duidelijk” is dat Rusland die „effectiever heeft opgelost” dan de meeste andere ontwikkelde landen. Dat past in het beeld dat Rusland wil uitstralen. De regering is al maanden druk om het commercieel succesvolle Spoetnik-vaccin (91,6 procent effectief) aan het buitenland te verkopen.

Vijfde vaccin in de maak

Wie het onnavolgbare Russische coronabeleid wil begrijpen, moet verder kijken. Hoewel Russen beschikken over maar liefst vier vaccins – een vijfde is in de maak – is nog maar 10 procent van de bevolking gevaccineerd. Officieel zijn volgens de Russische regering tot deze week 122.267 Russen aan corona overleden, bij de WHO ligt dat getal zelfs nog iets lager. Tegelijk registreerde het Russische federale statistiekbureau Rosstat in de eerste twaalf maanden van de pandemie een oversterfte van 324.000 – die zoals in andere landen voor het overgrote deel aan corona te wijten is. En volgens critici is ook dat cijfer nog veel te optimistisch.

De Russische regering verklaart de discrepantie door te stellen dat alleen overlijdens die direct aan het virus te relateren zijn in de coronastatistiek worden opgenomen.

Maar volgens de Russische demograaf Aleksej Raksja wordt het werkelijke dodental door de Russische autoriteiten opzettelijk en systematisch verdoezeld. „Sterfte door Covid-19wordt door Russische functionarissen bewust toegeschreven aan andere oorzaken. Zo wordt het gevaar van corona naar beneden bijgesteld”, vertelt hij telefonisch. „Die cijfers worden netjes overgenomen door de WHO en andere internationale instanties, maar ze kloppen van geen kant. Dat verstoort ons begrip van de ontwikkeling van de pandemie in Rusland”. Raksja werd vanwege zijn felle kritiek vorig jaar ontslagen als demograaf bij Rosstat.

Dat de ziekenhuizen niet overstromen, verklaart Raksja uit het feit dat zo’n 30 tot 40 procent van de bevolking inmiddels corona heeft gehad – in sommige zwaar getroffen regio’s zelfs 70 procent – en dat nog eens 10 procent ten minste één vaccinatie heeft gehad. Raksja: „Ik voorspelde in december dat een half miljoen coronadoden voor Rusland een gunstig scenario is. Dat lijkt nu realistisch, al kan het hoger uitpakken.”

Parallelle werelden

In een gezellig souterrain op een Petersburgse binnenplaats kan Irina Maslova (56) uren praten over de parallelle coronawerkelijkheden in Rusland. Ze is gezondheidswerker en activist, en biedt met haar organisatie Astarta hulp aan Petersburgers met hiv en andere kwetsbare groepen.

Toen Maslova in februari 2020 van een Europese partnerorganisatie hoorde over de naderende pandemie, gingen alle alarmbellen af. „Ik kocht twee luchtverversingsapparaten, stelde gedragsregels op voor onze cliënten en begon als eerste in de stad mondkapjes te hamsteren”, vertelt de magere vrouw. Met haar witte outfit en witgeverfde haren verdwijnt ze bijna in de witte leunstoel. Ze is zelf herstellende van een coronabesmetting. Haar knokige knieën steken door de modieuze scheuren in haar spijkerbroek.

Tijdens de negenweekse lockdown vorig jaar was Maslova een van de weinige mensen op straat. Veel kwetsbare Petersburgers zaten letterlijk opgesloten in hun huis. Met een paar vrijwilligers bracht ze haar cliënten medicijnen en voedsel. „Ik kwam bij een 79-jarige, hiv-positieve vrouw. Ze had de oorlog overleefd, nu zat ze thuis met niet meer dan twee aardappelen om te eten.”

In april haalde Sint-Petersburg de kranten met eindeloze files van ambulances. Ziekenhuispersoneel had onvoldoende beschermingsmiddelen, corona-afdelingen werden slecht afgesloten, en om de personeelstekorten op te lossen werden ongetrainde studenten ingezet. Vol afgrijzen zag Maslova hoe het virus onder het personeel vrij spel kreeg. „De ambulancewerkers stierven als eersten. Maar al gauw volgden artsen in andere vakgebieden. Gynaecologen, tandartsen, chirurgen.”

Hoewel het drama zich in het volle zicht voltrok, greep niemand in. Ziekenhuizen hielden de kaken stevig op elkaar of noteerden andere doodsoorzaken, autoriteiten keken de andere kant op. Zo hoefden ze de speciale corona-uitkering voor getroffen medici niet uit te keren aan nabestaanden, legt Maslova uit. „Een arts werd besmet door een vrouw wier bevalling hij had gedaan. Maar het ziekenhuis hield vol dat hij geïnfecteerd was tijdens vrije dagen op de datsja en wilde geen geld uitkeren.”

Om het stadsbestuur wakker te schudden, begon Maslova in april vorig jaar een ‘herdenkingsmuur’, samen met de bekende Petersburgse journaliste Galina Artjomenko – een van de weinigen die de waarheid schreef over de crisis. Ze hingen portretten van omgekomen artsen aan een schutting op een centraal plein in de stad, recht tegenover het Comité voor Volksgezondheid. Naarmate de galerij zich uitbreidde, nam de verontwaardiging onder Petersburgers toe. De media kwamen erop af en de autoriteiten moesten schoorvoetend toegeven dat ze hadden gefaald.

Uiteindelijk kregen Maslova en haar medestanders toestemming voor het plaatsen van de ‘droevige engel’ op de kade. Maar ook dat ging niet zonder slag of stoot: de dag voor de officiële onthulling kwam de gouverneur van de stad, Aleksandr Beglov, het beeld stiekem zelf onthullen met een camerateam erbij. „Om pr-punten te scoren”, snuift Maslova. Inmiddels staat de teller in Sint-Petersburg op 174 overleden medici, en het einde is nog niet in zicht.

Gymleraar

„Vorig jaar hebben ze ons flink bang gemaakt, maar nu zijn we er helemaal aan gewend”, kwebbelt Nikolaj Aleksejev op luchtige toon. Hij zit met zijn vriendin Anastasia in een vol boemeltreintje naar de Petersburgse buitenwijk Kolpino. De 53-jarige gymleraar draagt een kort, groen sportbroekje. Zijn gespierde, gebruinde benen heeft hij stevig op de vloer van de piepende en krakende wagon geplant. Een mondkapje hangt onder zijn kin.

Het stel denkt liefst zo min mogelijk na over corona. Maar nu moeten ze wel, want ze moeten zich laten inenten omdat ze gaan werken in een kinderzomerkamp. Aleksejev vindt het doodeng. „We worden gedwongen. Ik ben al dertig jaar niet ziek geweest, dat vaccin zal mij van binnen helemaal kapot maken.”

Niet dat hij denkt dat het virus niet bestaat. Vrienden zijn ziek geworden en een vriendin die in het ziekenhuis werkt, vertelde dat coronapatiënten daar sterven „als vliegen”. Toch luistert hij liever naar de boodschap dat Rusland het virus overwonnen heeft. Die hoort hij in de talkshow van de bekende propagandist Dmitri Kiseljov, zijn lievelingsprogramma. „De ene helft is bullshit, de andere helft is waar, natuurlijk is het bij ons veel erger dan ze zeggen, minstens zo erg als in Amerika. Maar zoals altijd zijn wij in Rusland liever de beste”, lacht hij.

Net als hij en zijn vriendin zijn de meeste Russen banger voor het vaccin dan voor het virus. Uit een onafhankelijke opiniepeiling half mei bleek dat 62 procent zich niet wil laten vaccineren, en 56 procent niet bang is het virus op te lopen.

Plastic bloemstukken

Volgens de dissidente demograaf Raksja is de achterdocht te wijten aan de vele complottheorieën die Russen al jaren over zich heen krijgen vanuit overheid en media. „De propaganda in Rusland speelt in op de laagste gevoelens en instincten van de mensen. Ze doen geloven dat wetenschap slecht is, dat niemand te vertrouwen is, ze strooien allerhande versies van de waarheid uit. Mensen weten niet meer op wie te vertrouwen”, zegt Raksja boos. „Ze horen dat westerse vaccins slecht zijn, en denken: ‘dan zal dat van ons nóg slechter zijn’”.

Waar het gaat om corona vertrouwt de 76-jarige Nina Petsjkoerova op haar omzet. In een stalletje bij de ingang van de begraafplaats van Kolpino verkoopt ze plastic bloemstukken in felle kleuren. „Deze maand was het rustig, ik heb maar één krans verkocht. In maart verkocht ik wel drie kransen en drie bloemenmanden per dag!”

Hoewel Petjskoerova de doodsoorzaak niet kan raden, weet ze wel dat bij coronabegrafenissen alleen de naaste familie het kerkhof op mag. „De rest moet hier bij de poort afscheid nemen.” Afgelopen maart dromden rouwenden dagelijks samen voor de poort. Ook zag ze leeftijdgenoten overlijden. „Het is een gevaarlijke ziekte, maar wat doe je eraan? Alles staat vast. Als je voorbestemd bent om te verdrinken, dan kom je niet onder de trein.” Vaccinatie acht ze zinloos. „Dit is erger dan griep, en bovendien zijn bij ons alle medicijnen nep. Als ik mocht kiezen nam ik een Amerikaans vaccin.”

Ver van het kerkhof, in het stadscentrum is van het virus niets te merken. Het is mooi weer, de bomen staan in bloei en opgetogen Petersburgers bevolken parken, terrassen en cafés. Alleen aan de kade heerst een bedrukte stilte. Bij het beeld van de engel is een herdenking voor een bijzonder tragisch sterfgeval: Poppenmaakster Maria (38), de weduwe van Roman Sjoestrov. Samen maakten ze het engelenbeeld. Maria beroofde zich onlangs uit verdriet van het leven. Haar moeder staat met betraand gezicht bij de lariks, die ze als gedenkteken heeft geplant. Ze zucht. „Zoveel mensen zijn door domheid omgekomen. Vreselijke domheid.”