‘Joden zijn wit als het de ander uitkomt’

Tentoonstelling Joods Historisch museum De expositie Zijn joden wit? geeft antwoord op de vraag waarom hedendaags activisme zich meestal niet voor Joden inzet

Een keppel uit de collectie van het Joods Historisch Museum.
Een keppel uit de collectie van het Joods Historisch Museum. Collectie Joods Historisch Museum

‘Zijn joden wit?’ is een brisante vraag. Het korte antwoord is: nee. Er zijn ook zwarte Joden en Oriëntaalse Joden. En in antisemitische ogen zijn Joden sowieso niet wit.

Het langere antwoord geeft de gelijknamige expositie die vanaf zaterdag te zien is in het Joods Historisch Museum (JHM) te Amsterdam. Daar blijkt al snel dat de vragen vooral zijn: Waarom worden Joden in de beeldvorming als wit beschouwd? En: waarom worden Joden niet meegenomen in het woke-pakket van onderdrukte minderheden?

De kleine expositie komt voort uit een essay dat Gideon Querido van Frank in 2019  schreef voor  Vrij Nederland. Daarin hekelt hij onder meer de neiging van links om Joden niet mee te nemen in de strijd om gelijke rechten voor minderheden, die vorig jaar een stevige zet kreeg door de Black Lives Matter-beweging. Hedendaags activisme wil ‘intersectioneel’ zijn (dat bijvoorbeeld een antiracistische activist zich ook inzet voor vrouwen, LHBTQ-plussers en Palestijnen), maar zou Joden uitsluiten.

Actueel en uitgesproken

De journalist maakte ‘Zijn joden wit?’ samen met cultureel programmamaker Lievnath Faber en podcast- en tv-maker Anousha Nzume (Hallo witte mensen, Dipsaus). Hart van de expositie is een video-installatie waarin Joodse en zwarte opiniemakers als antropoloog Gloria Wekker, columnist Stephan Sanders en NIW-hoofdredacteur Esther Voet zich buigen over de opgeworpen vragen. Hoe komt het dat Joden meer worden beschouwd als witte onderdrukkers dan als een fragiele minderheid? In de deeltitels van de expositie zitten de antwoorden: ‘Concurrentie van leed’, ‘Joods privilege’, ‘Holocaustvermoeidheid’, ‘Joden als daders’.

Voor het JHM is de expositie opvallend actueel en uitgesproken. Directeur Emile Schrijver: „Antisemitisme is altijd de roze olifant in het Joods Historisch Museum. Het museum is opgericht om juist de schoonheid van de Joods-Nederlandse cultuur te laten zien, en die 400 jaar geschiedenis niet te laten reduceren tot vijf jaar oorlog. Maar in de tijd dat ik hier zit, is het antisemitisme flink toegenomen, en is het geweld tegen Joden in Europa de meest dodelijke vorm van terrorisme geworden. Dus vind ik het tijd om ons uit te spreken. Onze reflex is dan om er drie jaar over na te denken en dan met een grote, doorwrochte tentoonstelling te komen. Dit is sneller, kleiner en polemischer, en dat past ook bij het onderwerp.”

Daags voor de uitgestelde opening van de tentoonstelling licht Querido van Frank toe: „Ik denk dat meespeelt dat Joden het over het algemeen economisch en qua scholing beter doen dan de meeste andere minderheden. Daardoor is het idee: Joden redden zich wel.” Joden zijn ook minder zichtbaar. Na eeuwenlange vervolging zijn ze meester in de assimilatie geworden. JHM-directeur Schrijver: „Heel veel Joden zitten in de kast.”

Verder speelt mee, zo stelt Querido van Frank, dat antisemitisme en de Shoah volgens veel woke-activisten tot het ‘witte narratief’ zijn gaan behoren – het dominante Europese verhaal waar minderheden zich juist tegen afzetten. Zij zouden ook vinden dat de Shoah te veel aandacht krijgt, waardoor er minder aandacht zou zijn voor bijvoorbeeld het slavernijverleden – dat is het vermeende ‘joodse privilege’: dat alle leed wegvalt tegen dat van de Joden. En de Holocaustvermoeidheid? Querido van Frank: „Je merkt bij jongeren dat ze er wel klaar mee zijn. De Shoah-herdenking is voor hen iets oubolligs, niet meer zo sexy, niet woke. Nu zijn de LHBTQI’ers en de mensen van kleur aan de beurt. Terecht. Maar waarom kan het niet en-en?”

Verder is er ook wel een objectief verschil tussen antisemitisme en racisme, stelt JHM-directeur Schrijver: „Bij racisme beschouw je andere ‘rassen’ als inferieur. Terwijl Joden juist wordt verweten dat ze alle macht hebben: „Ze zijn sluw.” „Ze hebben alle media in handen.’”

Rechtse kwestie

In de video legt een geïnterviewde activist uit dat ze zich steeds moet verantwoorden voor haar afkomst. Ze moet eerst bewijzen een ‘goede Jood’ te zijn door zich uit te spreken tegen de Israëlische onderdrukking van de Palestijnen. Zoals van moslims wordt geëist dat ze zich uitspreken tegen terrorisme. Hoe speelt het conflict in het Midden-Oosten een rol in het ‘witwassen’ van Joden?

Querido van Frank: „Joden worden als onderdrukkers gezien, en daardoor minder als slachtoffers. Verder merk je dat het verdedigen van Joden een rechtse kwestie is geworden, van VVD en PVV, waardoor linkse mensen zich ervan afkeren. Joden worden ingelijfd als ‘wit’ en dragers van de ‘judeo-christelijke cultuur’, en zo ingezet tegen moslims. We zijn wit wanneer het andere mensen uitkomt.”

Tegelijk zie je dat een vermeende bondgenoot als Forumvoorman Thierry Baudet, als hij zich onbespied waant, antisemitische uitingen doet. De veiligheid in de radicaal-rechtse hoek is bedrieglijk. Daarover zei Arnon Grunberg vorig jaar in de 4 mei-lezing: „Als ze het over Marokkanen hebben, dan hebben ze het over mij.” Querido van Frank: „Witte mensen hebben het privilege dat ze kunnen weglopen van de geschiedenis. Wij niet. Hoezo wit? Ik trap er niet meer in.”

‘Zijn joden wit?‘ 5 juni t/m 1 aug in het Joods Historisch Museum, Amsterdam