Erasmus in Rome

In 010

De geest van Erasmus zweeft door de vertrekken van uitgeverij Ad. Donker in Rotterdam. En niet alleen daar. Vanuit het stadspaleis aan het Koningin Emmaplein zwermt Rotterdams grote zoon uit over heel Europa. Uitgeefdirecteur Jos Exler was al in Cambridge en Florence. Ze wil nog naar Basel, Venetië en Turijn. En naar elke andere stad waar de filosoof verbleef. In haar kielzog bevindt zich telkens een rolkoffer met de volledige correspondentie van Desiderius Erasmus, een mammoetproject dat haar man wijlen Willem Donker in 2001 aanving en dat Exler afgelopen najaar voltooide.

Nu is de uitgeefster juist terug uit Rome, waar ze de 21 delen tellende collectie aanbood aan de Vaticaanse Bibliotheek. Een historische reis. Niet alleen omdat de filosoof zelf in 1509 in de Eeuwige Stad bivakkeerde, waar hij een ontmoeting had met de latere paus Giovanni de’ Medici, die hartelijk moest lachen om Erasmus’ kerksatire Lof der zotheid. Nee, vooral om wat bibliothecaris kardinaal José Tolentino de Mendonça met de hand op het hart verklaarde: „Erasmus is terug in Rome.”

Ketterij

En dat zei hij niet zomaar. Na diens dood in 1536 gingen zijn werken wegens ketterij in de ban. Die werd feitelijk pas verbroken in 1966, toen het Vaticaan de kerkelijke index afschafte. Maar pas nu, met de overhandiging van de brieven, is Erasmus definitief weergekeerd in wat hij zelf noemde de Caput Mundi, de hoofdstad der wereld.

Overhandiging van de complete correspondentie van Erasmus door de uitgeefster Jos Exler (r) aan de Vaticaanse kardinaal De Mendonça. Foto Biblioteca Apostolica Vaticana

Onder de indruk en gebruind door de Italiaanse zon zit Exler deze ochtend achter haar bureau. De ontvangst in Rome was koninklijk geweest. „Het leek alsof het Vaticaanse gezelschap zich nog vereerder voelde dan wij”, blikt ze terug. In zijn toespraak beklemtoonde de kardinaal hoe actueel de Rotterdamse geleerde nog altijd is, met zijn boodschap van verdraagzaamheid en dialoog.

Straatgeruis

Zelf had Exler ook een toespraak gehouden. Over de belangrijke geschiedkundige gebeurtenissen die Erasmus in zijn correspondentie met de groten der aarde aanstipt, ook over het gewone leven en „het dagelijkse straatgeruis”. Kortom, een mondiaal cultureel erfgoed, dat de uitgeefster eerder al cadeau deed aan koning Willem-Alexander. „Ik zie mijn missie als een eerbetoon aan Willem Donker, maar ook aan alle vertalers van de brieven. Ik ben slechts een tussenpersoon”, zegt Exler.

Na de officiële plechtigheid volgde een ontvangst door Caroline Weijers, onze ambassadeur bij de Heilige Stoel. Obers in wit livrei serveerden champagne en daarna een vijfgangenluch op het terras. Een nieuwe reis wacht. Komend jaar biedt Exler in Rome Willem Donkers boek Pas de deux aan, de correspondentie van Erasmus met de enige Nederlandse paus ooit, Adrianius VI.