Recensie

Recensie Boeken

De spoorloos verdwenen psychiatrisch patiëntenkaart van Loekasjenko

Wit-Rusland Sinds de Wit-Russische KGB door middel van een spectaculaire vliegtuigkaping oppositie-activist Roman Pratasevitsj arresteerde, is Wit-Rusland weer volop in het nieuws. Om te beseffen hoe gewelddadig het er in een land op twee uur vliegen van Amsterdam aan toegaat, is het goed om dit boek te lezen.

Sinds de Wit-Russische KGB in mei door middel van een spectaculaire vliegtuigkaping oppositie-activist Roman Pratasevitsj arresteerde, is Wit-Rusland weer volop in het nieuws. De Verenigde Staten en de Europese Unie hebben het regime nieuwe sancties opgelegd, oppositieleider Svetlana Tichanovskaja mocht zelfs in College Tour optreden. Tegelijkertijd is Rusland op een slinkse manier bezig om president Aleksandr Loekasjenko tot een marionet van het Kremlin te kneden en de economie van zijn land over te nemen.

De Wit-Russische bevolking, die sinds de gefraudeerde presidentsverkiezingen van augustus 2020 massaal de straat op ging om het aftreden van Loekasjenko te eisen, heeft bij dit alles het nakijken. Oppositie-activisten zitten gevangen, worden ontslagen, opgepakt, gemarteld of vermoord.

Om te beseffen hoe gewelddadig het er in een land op twee uur vliegen van Amsterdam aan toegaat, is het goed om Een land om te leven. Honderd dagen protest in Wit-Rusland van Ardy Beld te lezen. Niet alleen geeft het boek een verhelderend chronologisch overzicht van de gebeurtenissen van afgelopen jaar, maar ook schetst het in kort bestek de bewogen geschiedenis van het land en bevat het biografieën van zowel de oppositieleiders als van de belangrijkste leden van de Wit-Russische machtselite en de bijrolspelers in het Kremlin.

Centraal hierin staat president Loekasjenko, die het land sinds 1994 regeert. Beld voert een psychiatrisch rapport uit 2001 op, waaruit Loekasjenko naar voren komt als iemand met gevaarlijke gemengde persoonlijkheidsstoornissen. Die eigenschappen werden hem al op zijn 21ste toebedeeld toen hij een functie als kolchozvoorzitter opeiste omdat hij zich daar als enige geschikt voor achtte. De verbaasde partijleiding stuurde hem hierop naar een psychiatrisch ziekenhuis om hem te laten onderzoeken. Dat zijn patiëntenkaart spoorloos verdween toen hij in 1994 tot president werd gekozen, zal niemand verbazen.

Schoonheidskoningin

Ondanks de vele interessante feitjes die je in die biografische hoofdstukken tegenkomt, heeft dit deel van het boek het karakter van een Who is Who in Belarus en verlang je naar wat meer analyse. Dat tekort wordt enigszins goedgemaakt door de interviews met de ‘gewone’ mensen die naar een moderner land verlangen, van popmusici, tot topsporters, ex-politiemannen en een voormalige schoonheidskoningin. Die ooggetuigenverslagen gaan vooral over arrestatie, intimidatie en mishandeling, maar laten ook de willekeur van een dictatuur en het uitzichtloze van de huidige situatie zien.

Bijzonder is het hoofdstuk over een staking bij staatsbedrijf Grodno Azot, een chemisch concern met 7500 man personeel en een omzet van omgerekend 500 miljoen euro. De stakers, die aan het begin van hun actie door de oproerpolitie in elkaar zijn geramd, worden ontslagen, waarna de directie gepensioneerde werknemers inhuurt om hun werk over te nemen. Als de achterblijvers in de fabriek weigeren om hun teruggeroepen collega’s in te werken, is er bijna niemand meer die de zaak op kundige manier draaiende kan houden. Met zo’n dapper verzet van binnenuit kan op den duur geen enkele westerse sanctie wedijveren.

Tegelijkertijd doet het vrezen voor de toekomst, want als het Loekasjenko niet lukt om de hervormingsdrang van zijn volk in toom te houden, valt niet uit te sluiten dat Rusland zich nog meer met het land gaat bemoeien dan het nu al doet. De rol die het Kremlin bij de arrestatie van Roman Patrasevitsj speelde, mag dan ook niet worden onderschat.