De rechter maant Shell tot actie, omdat de politiek te passief is

Politieke laisser-faire Rechters en aandeelhouders roepen bedrijven vaker tot de orde , zoals Shell vorige week overkwam. Dat komt mede doordat de politiek te veel op z’n beloop laat, vinden critici.

Volgens criticasters is de Haagse politiek te passief als het om klimaatbeleid gaat
Volgens criticasters is de Haagse politiek te passief als het om klimaatbeleid gaat Foto Jurriaan Brobbel/ANP

Welke politicus durft in Den Haag nog met een groot bedrijf gezien te worden? Nadat de rechtbank Shell vorige week opdroeg om zijn CO2-uitstoot drastisch te reduceren, rijst de vraag hoe ondernemingen hun belangen behartigen bij kabinet en Tweede Kamer, en of die manier van lobbyen nog van deze tijd is. Voelen bedrijven de tijdgeest wel aan? En wat heb je aan invloed op politici als de rechter alsnog het laatste woord heeft?

Lees ook: ‘Stateloze’ multinationals als Shell zijn minder ongrijpbaar dan ze leken

Volgens Arco Timmermans, bijzonder hoogleraar public affairs in Leiden, is het Shell-vonnis opnieuw bewijs dat „ouderwets lobbyen” – waarbij het financiële eigenbelang voorop staat – z’n beste tijd heeft gehad. „Bij belangenbehartiging wordt het steeds belangrijker om die op een geloofwaardige manier te verbinden met maatschappelijke belangen.”

Ten faveure van je aandeelhouders openlijk ijveren voor afschaffing van de dividendbelasting, zoals Unilever in 2017 nog deed? Dat kan eigenlijk niet meer. Als tabaksfabrikant zeggen dat de elektronische sigaret mensen van het roken van ‘echte sigaretten’ afhelpt, zoals Philip Morris onlangs in een brief aan de Tweede Kamer? Zoiets wekt snel irritatie. „Het risico dat het als een boemerang terugkomt, is groter geworden”, zegt Timmermans.

Vino Timmerman, hoogleraar ondernemingsrecht in Rotterdam, kondigde vorig jaar in zijn oratie een nieuw economisch tijdperk aan: dat van de „politieke onderneming”, waarin de maatschappelijke rol van bedrijven veel meer wordt benadrukt. Zijn Leidse bijna-naamgenoot Arco Timmermans noemt dit de „publiekisering” van het bedrijfsleven. „Ik zie het ook onder mijn studenten. Die zijn steeds vaker geïnteresseerd in de ethische aspecten van lobbyen.”

Maatschappelijke onvrede

Vóór de ‘politieke onderneming’ was er volgens Vino Timmerman de „bijna exclusief economische onderneming”: de stagnatie van de jaren zeventig werd te lijf gegaan met vergaand marktdenken en een grote nadruk op het aandeelhoudersbelang. Dat was toen best te verdedigen, maar nu groeit de maatschappelijke onvrede over ondernemingen – of het nou gaat om de (lobby-)macht van bedrijven, hoge beloningen voor bestuurders, de doorgeslagen flexibilisering van arbeid of sluw gebruik van belastingwetten. Behalve de klimaatambities van Shell stonden ook die van branchegenoten ExxonMobil en Chevron afgelopen week fel in de schijnwerpers, op initiatief van activistische aandeelhouders.

Volgens Timmerman, voor zijn pensionering advocaat-generaal bij de Hoge Raad, moeten bedrijven steeds meer die „politieke dimensie” in hun handelen uitdrukken. „Shell heeft dat mogelijk te weinig gedaan.”

Ouderwets lobbyen heeft z’n beste tijd gehad

Arco Timmermans bijzonder hoogleraar public affairs

Tegelijkertijd vindt hij het spectaculaire vonnis problematisch. In een ideale wereld komen controversiële kwesties niet op het bord van de rechter terecht, maar pakt de wetgever ze al eerder op. Die kan doorgaans een „veel bredere belangenafweging” maken dan de rechter. Timmerman: „Het is riskant om dit aan de rechterlijke macht over te laten, omdat het de acceptatie van de rechtsstaat kan ondergraven.” Ook afgelopen week was de veelgehoorde kritiek dat de rechter ‘op de stoel van de politiek’ was gaan zitten.

Het punt is volgens Timmerman: de politiek is zélf niet op die stoel gaan zitten. In een eerdere grote klimaatzaak, ‘Urgenda’ uit 2019, kreeg het kabinet al te horen dat het te weinig doet om broeikasgassen terug te dringen.

Als het om het klimaat gaat, maakt Den Haag al jaren geen slagvaardige indruk. „Voor een deel is dat ideologie: de VVD wil op dit vlak niet zo heel veel”, zegt Timmerman. „En er is natuurlijk ook een rechtse meerderheid in de Kamer, en tegelijk ook nog eens veel verdeeldheid.”

Lees ook: Zes vragen over gemiste klimaatdoelen

Laisser-faire-houding

Arco Timmermans bespeurt ook een „laisser-faire-houding” bij de overheid. Dat lijkt fijn voor bedrijven en lobbyisten, maar uiteindelijk lijden ook zíj imagoschade als een rechter besluit dat het allemaal niet snel genoeg gaat. Zo bezien is het vonnis niet alleen een nederlaag voor Shell, maar ook voor de politiek. „Om het klimaatbeleid in een stroomversnelling te krijgen, heb je toch politieke visie nodig”, zegt Timmermans.

Kamerleden zien dit probleem ook. Henri Bontenbal (CDA), die tijdelijk Pieter Omtzigt vervangt, werkte dertien jaar in de energiesector. „Tien jaar geleden bewezen bedrijven en industrie vooral lippendienst aan duurzaamheid. Nu zie ik al die bedrijven in de startblokken staan om maatregelen te nemen, met serieuze plannen voor verduurzaming. Maar dan moet de overheid wel zorgen voor duurzaamheidsbeleid op de lange termijn, en een businesscase.”

De industrie smeekt de overheid om duidelijkheid en wil weten wat die gaat doen”

Tom van der Lee kamerlid GroenLinks

Tom van der Lee (GroenLinks) zegt het zo: „De industrie staat onder grote druk. Zij vreest grote rechtszaken terwijl die bedrijven de afgelopen jaren aan grote transitieplannen hebben gewerkt. Ze smeken de overheid om duidelijkheid en willen weten wat zij gaat doen.”

„Overheden moeten aan de bak”, zegt ook Frank Heemskerk (PvdA), staatssecretaris van Economische Zaken in het kabinet-Balkenende IV. Heemskerk is nu secretaris-generaal van ERT, de Europese Rondetafel van Industriëlen, het Brusselse gremium van de zestig machtigste bestuursvoorzitters van de EU. Hij vindt dat het Shell-vonnis te eenzijdig wordt uitgelegd. „Klimaat staat echt al heel lang hoog op de agenda van bedrijven.”

De politiek, zegt hij, moet zich zijn eigen gebrek aan initiatief realiseren: „Shell heeft plannen en doelstellingen en is daar publiekelijk op aanspreekbaar, terwijl de VVD de klimaatplannen in het verkiezingsprogramma niet wilde laten doorrekenen. Dat is toch verbazingwekkend? Dat kán niet meer.” Volgens Heemskerk wijst de rechter ook niet Shell als enige schuldige aan. „Er wordt juist gezegd: we moeten het met z’n allen doen, en ook de overheid heeft een grote verantwoordelijkheid.”

Maar de oud-bewindsman is er niet gerust op dat dit besef indaalt. Hij wijst op de discussie die in Brussel woedt over het Europese coronaherstelfonds, en de miljarden voor groene, toekomstgerichte investeringen. Nederland wil daarvoor geen plannen indienen zolang de formatie bezig is. „Het schittert als enige door afwezigheid, terwijl de 26 andere EU-landen wél bezig zijn”, zegt Heemskerk. „Op vergroeningsgebied gebeurt er heel veel in Europa, maar Nederland doet eventjes niet mee.”

Oppassen geblazen

Het is, kortom, oppassen voor bedrijven in Den Haag: een te passieve overheid lijkt misschien leuk, maar is helemaal niet gunstig – al helemaal niet als de rechter blijkt te kunnen ingrijpen. Bovendien is het publieke sentiment aan het veranderen, zeker als het om multinationals gaat. Tijdens de financiële crisis van 2008-2009 ontstond grote irritatie toen de overheid banken met belastinggeld moest redden. Ook de ongekende macht van techbedrijven als Google en Facebook stuit op groeiende weerstand. Dat maakt de politiek zenuwachtig.

Lees ook: Strengere Europese techwetten gewenst

In de huidige crisis worden bedrijven overeind gehouden met miljarden coronasteun – en ook dat roept veel vragen op. „Bij zo’n massief beroep op collectieve solidariteit moeten we ook praten over voorwaarden en wederkerigheid”, zei ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers vorig jaar mei al in een debat over die steun. Volgens Segers vertonen te veel bedrijven „sprinkhanengedrag”. Hij diende een motie in. „Mijn indruk is dat daar niks mee is gebeurd”, zegt partijgenoot Pieter Grinwis.

Tijdens de laatste Tweede Kamerverkiezingen viel op dat grote bedrijven in Den Haag minder populair zijn. Zelfs in het VVD-verkiezingsprogramma stond dat „de macht van sommige private partijen” is „doorgeschoten”. En toen onlangs bleek dat hotelsite Booking.com in 2020 miljoenenbonussen uitkeerde aan de top, terwijl het ook tientallen miljoenen coronasteun ontving van Nederland, klonk van links tot rechts diepe verontwaardiging in de Tweede Kamer.

Gaan bedrijven en lobbyisten het nu anders doen in Den Haag? Arco Timmermans denkt dat bedrijven hun boodschap vaker zullen verknopen met maatschappelijke belangen. „Ze zullen zichtbaarder willen zijn, nog meer de nadruk leggen op innovatie en duurzaamheid, en dat koppelen aan economisch herstel.”

Maar het tegenovergestelde sluit hij ook niet uit, in de vorm van „een juist minder zichtbare lobby, in de schaduw. Want veranderen doet altijd pijn”.

Met medewerking van Wafa Al Ali