Opinie

De nuchtere columnist bagatelliseert seksisme, racisme en klimaatverandering

MediaVeel columnisten meten zich een ‘doe effe normaal’-attitude aan, en lezers herkennen zich daarin. Maar de prijs van zulke nuchterheid is hoog. Te hoog, ziet .
Illustratie
Illustratie Fien Rijks

Waar denkt u aan bij activisme? Aan protesterende jongeren, optochten met spandoeken, guerrilla-acties met bivakmutsen? We zien minder snel een columnist voor ons.

In ons medialandschap onderscheiden we de serieuzere opiniecolumnisten (denk aan Tom-Jan Meeus in NRC en Sheila Sitalsing in de Volkskrant) van de auteurs die op een persoonlijke toon over het leven schrijven (Frits Abrahams (NRC), Aaf Brandt Corstius (de Volkskrant)). In beide categorieën echter bestaat een subtype dat succes boekt met een zekere ‘nuchterheid’. Deze veronderstelde nuchterheid presenteert zich vaak als de – al dan niet ironische – stem van het ‘gezonde verstand’.

De relativering lijkt bij deze huiskamer-orakels, van Angela de Jong (AD) tot Arthur van Amerongen (de Volkskrant), ingebakken. Lezers identificeren zich graag met die ‘doe effe normaal’-attitude. Door hun verbazing over of onvrede met progressieve ontwikkelingen te verpakken in nuchterheid, kunnen schrijver en lezer deze kwesties wegzetten als aandachttrekkerij, modeverschijnsel of hysterie.

Recentelijk richt dit type opiniemaker graag de pijlen op de opkomst van woke jongeren, journalisten en politici, mensen die zijn ‘wakker gemaakt’ voor de kwalijke kanten van het kapitalisme, zoals racisme, seksisme en de ineenstorting van het klimaat. Voor veel millennials en daarop volgende generatie-Z’ers is duidelijk dat eerdergenoemde nuchterheid ten overstaan van deze problemen een voorrecht is van witte, redelijk gegoede columnisten (hallo Martin Sommer en Max Pam) die de meeste levensjaren achter zich hebben liggen en wier privileges overduidelijk verbonden zijn aan afkomst en geboortejaar – hoeveel columnisten van kleur kende deze krant tot voor kort?

De jongere generaties zien dat deze nuchterheid een te hoge prijs kent. Het vereist dat de voornoemde tekortkomingen van het huidige systeem worden gebagatelliseerd en genegeerd. Maar bovenal vraagt het ten aanzien van het eigen handelen om een cognitieve dissonantiereductie ter grootte van een flatgebouw. Want de meeste Boomers, Nixers en Pragmatisten – drie eerdere generaties – zijn welbeschouwd net zo activistisch als veel jongeren. Alleen presenteren zij hun ironie, zelfgenoegzaamheid en cognitieve dissonantiecorrectie als ‘levenswijsheid’ – luxes die veel millennials en generatie-Z’ers zich niet kunnen permitteren.

Onlangs beweerde Elma Drayer in haar Volkskrant-column bijvoorbeeld stellig dat progressieve taal de wereld niet verandert, terwijl ze toch wekelijks in ouderwetse taal haar behoudende ideeën de wereld instuurt: studenten „jammerden” toen ze het normoverschrijdende gedrag van een hoogleraar ter sprake brachten, Akwasi was niet zozeer artiest maar vooral een „activist” en ze werd „zenuwachtig van dat gewijs naar structuren”.

Of neem Sylvia Witteman, die op Twitter een ingezonden brief uit de Volkskrant postte, een aanklacht tegen de „taalterreur” van „diversiteit en inclusie”, met als bijschrift: „hier ben ik het van harte mee eens.” Alsof homogeniteit en exclusie géén taalterreur is.

Nespresso-cupjes

Het wereldbeeld van de oudere generaties is in het volle zicht verborgen: Witteman twittert schaamteloos over Nespresso-cupjes die „net smaken als de ristretto in Napels” terwijl ze op datzelfde medium statistieken over armoede belachelijk maakt; zijn mensen niet „te arm” maar „te beroerd” om een boterham te maken voor hun kinderen, vraagt ze zich af. Drayer bagatelliseert zonder problemen de „arbeidsomstandigheden” van slaafgemaakten, alsof ze het over haar arbo-proof werkomgeving heeft. Hun wereld is werkelijk niet groter dan hun – ongetwijfeld – comfortabele woonkamer met koffie en koekjes.

Eerder dit jaar vond een aanvaring plaats tussen een ‘activistische’ millennial-opiniemaker en een nuchtere ‘Nixer’-columnist waar bovengenoemde tegenstelling als een treinongeluk zo’n zelfde zitkamer binnenkwam. In Media Inside, een vijfdelig televisieprogramma op NPO3, de aangewezen ‘jongerenzender’ van de publieke omroep, maakten Gijs Groenteman (47) en Marcel van Roosmalen (53) televisie over televisie, een enorm vernieuwend concept voor wie niet elke avond al naar De Vooravond, Op1, elk programma van Özcan Akyol of de commerciële alternatieven Beau en Jinek kijkt. De rolverdeling is dat Van Roosmalen de nuchtere buitenstaanderpositie inneemt en samen met Groenteman en een of twee gasten het nieuws van de week bespreekt.

In de (voorlopig) laatste uitzending was Tim Hofman te gast. Hofman is programmamaker bij BNNVARA en het gezicht van de programma’s BOOS en Pak de macht, twee prijzenswaardige programma’s die de machtsstructuren op laag en hoog niveau bespreken en aanpakken – en daarmee een voorbeeldmillennial. Van Roosmalen beschuldigde Hofman van ‘zendelingachtig’ gedrag: „Als jij een mening hebt, moeten we het meteen allemaal vinden”.

Een schoolvoorbeeld van de ‘ideologieloze’, nuchtere, oudere generatie die de jongere generatie ‘betrapt’ op het hebben van idealen. Van Roosmalen zei zelf geen „intentie” te hebben met zijn „mening” (o, heerlijke nuchterheid), zoals Hofman die wel had (de hysterie!). „Het is een heel ander soort mening, ik verdraai het nieuws een beetje, klaar.”

Ah, er is dus een punt waarop norse nuchterheid van het huiskamer-orakel zich openbaart als wat het is: zurig cultuurpessimisme, een tevreden genoegen met de status quo. Oók de veelal ironische Van Roosmalen heeft een mening, kent podiumdrang (zie alle optredens), alleen staat al dat werk in dienst van de omzet van de BV Van Roosmalen.

Macht van het woord

Meedraaien in het systeem is gewoon geworden – maar het is wel degelijk een ideologische overtuiging. Activisme is niet enkel ernaar streven andere ideeën dan de heersende ideeën uit te dragen, met conservatisme de heersende orde overeind houden is dat ook. En de macht van het woord is daarbij moeilijk te overschatten.

Het fragment was zo veelbetekenend omdat de veelal ironische Van Roosmalen uit zijn eigen domein dat van de oprechte Hofman binnenstapte en hem daar aanviel op zijn scherpe, broodnodige journalistiek, als controleur van de macht. Van Roosmalen begon over Hofmans methode zonder zijn werk te kennen (zoveel werd ook pijnlijk duidelijk). Hij vond ook dat Hofman de minister op Twitter niet zo vaak de maat moest nemen. Groenteman schoot Hofman te hulp: „Het is een volwassen man van tweeëndertig, die mag de minister toch wel de maat nemen?”

Als de fine fleur van de Nederlandse journalistiek elkaar dit soort vragen stelt, dacht ik, dan zit het met de carrières van de heren Rutte en De Jonge voorlopig nog wel goed. Niet dwarsliggen, jongens. Straks worden we gesensibiliseerd of, erger nog, krijgen we een andere positie.

Net als Drayer en Witteman verzet Van Roosmalen zich steevast tegen hen die zich geroepen voelen in actie te komen en handelt zo zelf óók, maar bedaagd, vanuit de luie leunstoel van de status quo.

Zulke columnisten kunnen met hun columns alle wensen tot veranderende sociale normen even belachelijk maken. Maar zulke journalistiek is beperkt omdat ze geen oog heeft voor de daadwerkelijke socio-economische omstandigheden van Nederland: ze ziet vanuit de geprivilegieerde positie de tragiek niet, de (im)moraliteit niet, het samenspel van verschillende maatschappelijke krachten niet. Het ziet enkel de klucht, de bak, de factuur. Het is een take over een misstand door een pratende kamerplant of kleppend huisdier.

Zulke journalisten zien de tragiek niet, de (im)moraliteit niet, maar enkel de klucht, de bak, de factuur

Dit is een van de meer prangende problemen in het medialandschap: dat we deze luie, ietwat conservatieve en zodoende repressieve mentaliteit van onze huiskamer-orakels als ‘objectieve’ journalistiek zijn gaan beschouwen. In zo’n gesprek met Hofman valt het masker van het orakel af – dan blijkt Van Roosmalens Hollandse nuchterheid een farce, gestoeld op onwetendheid, en ook nog eens een schadelijk voor de democratie en controlerende, agenderende functie van de journalistiek.

De insteek van Hofman is anders dan die van Drayer, Witteman en Van Roosmalen: hij weigert de exploitatie van de minder geprivilegieerden gade te slaan en er een ‘draaitje aan te geven’ en ‘klaar.’ Wat dat betreft is Hofman meer een exponent van generatie Z dan van de millennials: laatstgenoemden zijn veelal een consumentenactivist, generatie-Z’ers zijn activisten full stop. En terecht. Hoe kun je een beschavingsideaal prijzen als het ons klimaat en onze leefomgeving verziekt, mensen op basis van hun huidskleur achterstelt en uitsluit, en voor velen enkel economische fantoomgroei bewerkstelligt?

Democratie is meer dan keuzevrijheid, het is het nemen van verantwoordelijkheid voor je keuzes. Iedereen die vanwege de lage belastingtarieven of de lakse milieumaatregelen op de VVD van Mark Rutte stemt, stemt óók op de meest corrupte partij van Nederland (keer op keer, in elk onderzoek) en op de premier die verantwoordelijk is voor de onttakeling van het zorgstelsel, het onderwijssysteem én de vernielingen in de Toeslagenaffaire. Met die kanten van de maatschappij, de minder grappige of charmante kanten, houdt Hofman zich diepgravend bezig.

Huiskamercolumnisten

En dat kunnen de meeste huiskamercolumnisten van Nederland niet zeggen. Met de karikatuur die ze van een ander maken, maken ze vooral een karikatuur van zichzelf. Een die politieker is dan ze zich voordoet.

Ik snap het: niemand slaapt lekkerder door status-quo-bevragend activisme. Maar het daarom functioneel belachelijk maken (iets anders dan inhoudelijke kritiek), dat is geen nuchterheid, dat is hysterie die grenst aan idioterie. Een hang naar het oude en het vertrouwde, een kinderlijke wens naar het schouderklopje dat je het goed hebt gedaan. En doet.

Drayer, Witteman, Van Roosmalen en co. doen er veel voor om maar niet te hoeven zien dat onze Hollandse, hysterische en luie nuchterheid net zo vaak de oorsprong van onze maatschappelijke problemen is als een onderdeel van de mogelijke oplossing. Het is zo langzamerhand tijd, jawel, de ogen daarvoor te openen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.