Sywert van Lienden was niet de enige dealmaker

Mondkapjesdeal De Tweede Kamer wil meer weten over de mondkapjesdeal die Sywert van Lienden sloot met het ministerie van VWS.

De oprichters van de Stichting Hulptroepen Alliantie in het voorjaar van 2020: Sywert van Lienden (midden), Bernd Damme (rechts) en Camille van Gestel.
De oprichters van de Stichting Hulptroepen Alliantie in het voorjaar van 2020: Sywert van Lienden (midden), Bernd Damme (rechts) en Camille van Gestel. Foto Daniel Niessen

„Onrechtmatig” en „ernstig onvolkomen”, noemde de Algemene Rekenkamer het financiële beleid van het ministerie van VWS eind vorige maand in haar jaarlijkse verantwoordingsonderzoek. Het uitgeven van zo’n 5,1 miljard euro aan mondkapjes, spatschorten en coronatests kon door het departement niet verantwoord worden. Het ontbrak aan bonnetjes of ontvangstbewijzen. Of ingekochte goederen en diensten ook écht geleverd waren, kon soms niet vastgesteld worden.

Twee weken later staat één deal van dat financiële wanbeheer in het spotlicht: die van opiniemaker Sywert van Lienden, die vorig jaar april met twee zakenpartners voor zo’n honderd miljoen euro aan mondkapjes leverde aan het ministerie. Hij verdiende daar zelf negen miljoen euro aan, bleek maandag uit onderzoek van journalistiek onderzoeksplatform Follow the Money – zijn partners vingen elk zo’n 5,5 miljoen euro.

Van Lienden sprong in maart 2020 in de chaotische coronamarkt en leverde ook aan zorginstellingen beschermingsmiddelen en sneltests. Lange tijd veinsde hij dat louter uit maatschappelijke betrokkenheid gedaan te hebben; geld zou er amper verdiend zijn. Hij deed het, zei hij, „zonder winstoogmerk”.

Donderdag wordt het kabinet tijdens het coronadebat door de Tweede Kamer verder ondervraagd over Van Liendens deal met het departement. Het gaat daarbij behalve om de specifieke overeenkomst met Van Lienden en zijn bedrijf ‘Hulptroepen’ ook om de bredere inkoop van beschermingsmiddelen door VWS.

Marktconforme prijzen

Van Liendens deal staat niet op zichzelf. Twee andere partijen hebben in de eerste periode van de coronacrisis elk voor meer dan 100 miljoen euro aan mondkapjes verkocht aan VWS, bleek dinsdagavond uit antwoorden van demissionair minister Tamara van Ark (Medische Zorg, VVD) op Kamervragen. VWS hanteerde in april 2020 voor alle leveranciers dezelfde bandbreedte: mondkapjes mochten maximaal tussen de 2,50 en 3 euro per stuk kosten. „Marktconforme” prijzen, aldus Van Ark. Een deel van de mondkapjes die Van Lienden met zijn partners verkocht zat onder die bandbreedte: 2,25 euro per stuk.

Volgens betrokkenen in de markt waren in die periode verkoopmarges tussen de 10 à 20 procent gebruikelijk. De twee andere partijen zouden ook tientallen miljoenen aan publiek geld verdiend kunnen hebben. Een VWS-woordvoerder stelt dat verdere kosten, zoals in Chinese fabrieken en met tussenpersonen, ervan afgetrokken moeten worden.

Winst was niet relevant

Van Ark noemde dinsdag „het beeld van exorbitante winst” in crisistijd „niet goed”. Wie de partijen zijn en om welke bedragen het exact gaat, is onduidelijk: een woordvoerder van VWS wil er geen mededelingen over doen. En, zegt hij, de winst die leveranciers maakten was voor het departement „niet relevant”: „Er moesten nu eenmaal snel mondkapjes komen.”

De mondkapjesdeals tekenen de chaotische tijd waarin VWS in de eerste maanden van de crisis opereerde. Al vanaf begin februari kwamen vanuit de zorg signalen dat de markt voor beschermingsmiddelen op tilt sloeg, eind februari werd de eerste schaarste geconstateerd, pas vanaf half maart trok VWS de inkoop naar zich toe.

Dagelijks kwamen duizenden tips van politici, ondernemers en anderen bij het departement binnen voor ladingen mondkapjes en tests. In debatten toonden Kamerleden zich tussenpersonen van handelaren: kon de minister niet achter hun aanbod aan?

Een team van zo’n veertig ambtenaren belde de tips na, zelden met succes. Zonder inkoopervaring en marktkennis moesten ze op een op hol geslagen wereldmarkt de mondkapjes veiligstellen waar de zorg naar snakte. Op die markt gold het recht van de sterkste: soms werden dozen mondkapjes nog op het vliegveld in China door andere landen weggekocht voor méér geld. De ambtenaren vierden de eerste lading van 690.000 mondkapjes, die op 21 maart 2020 arriveerde. Later bleek de kwaliteit daarvan onvoldoende te zijn.

Partijpolitieke banden

Die zaterdag in maart 2020 begon ook wat later het LCH werd: het Landelijk Consortium Hulpmiddelen, waarin professionele inkopers van zorgbedrijf Mediq het inkoopwerk overnamen. De overheid bleef via de aanstelling van een topambtenaar als leidinggevende verantwoordelijk.

Omdat het LCH geen rechtspersoon is, sloot Mediq de inkoopcontracten. Die firma wil de koopvoorwaarden nu niet openbaar maken, bleek dinsdag uit de antwoorden van de minister. Volgens een woordvoerder van Mediq zijn „de voorwaarden van toepassing op alle inkooporders” en „niet relevant voor de beantwoording van de vragen. Indien deze wel relevant worden geacht, heeft Mediq geen bezwaar tegen vrijgeven via VWS aan de Kamer als antwoord op Kamervragen.”

Toch zal dat niet alle vragen van de Kamer beantwoorden. Die gaan ook over de partijpolitieke banden tussen Van Lienden en de VWS-top. CDA’er Van Lienden kwam in de periode voor het uitbreken van de crisis op het departement om met De Jonge te praten over het verkiezingsprogramma, waaraan hij meeschreef. Via De Jonges politiek assistent meldde hij in maart 2020 mondkapjes te kunnen leveren. Dat zei hij volgens de Volkskrant later ook tegen Pieter Omtzigt (CDA) – die noemde het werk van zijn partijgenoot op Twitter „indrukwekkend”. Ook stelde Omtzigt Kamervragen waarin gevraagd werd leveranciers als Van Lienden vrij te stellen van btw en importheffingen.

De politieke verantwoordelijkheid voor de mondkapjesinkoop lag overigens bij PvdA’er Martin van Rijn. Zijn opvolger Van Ark verwierp dinsdag de verdenking van partijpolitieke bevoordeling: de partijen achter Hulptroepen waren al bekend binnen de medische wereld én konden gecertificeerde mondkapjes leveren. Dat maakte hen een „preferred partner” van het ministerie.

Lees ook:Zap: Wachten op een mediastorm van 9 miljoen

Eén vraag zal in het debat sowieso onbeantwoord blijven, omdat alleen Van Lienden die kan beantwoorden: waarom een zichzelf als weldoeners presenterende club ondernemers tóch miljoenen euro’s verdiende aan schaarse beschermingsmiddelen.

Correctie (3 juni 2021): In een eerdere versie stond dat Van Lienden in de periode voor de crisis al geregeld op het departement kwam. De woorden ‘al geregeld’ zijn weggehaald, het zou om een eenmalig kennismakingsgesprek over het CDA-verkiezingsprogramma zijn gegaan.