Profiel

Ryuichi Sakamoto doet altijd exact wat nodig is

Ryuichi Sakamoto Hij is ‘associate artist’ van het Holland Festival. Een korte tour door Ryuichi Sakamoto’s immense oeuvre: van de synthpop uit de jaren 70 tot de aanstaande wereldpremière van zijn ‘woordeloze opera’ TIME.

Ryuichi Sakamoto en Shiro Takatani.
Ryuichi Sakamoto en Shiro Takatani. Foto Holland Festival

In de documentaire Coda over Ryuichi Sakamoto zit een prachtige scène waarin de Japanse componist vertelt over zijn liefde voor het werk van Andrej Tarkovski (1932-1986). En dan in het bijzonder de manier waarop de Russische regisseur zijn films een textuur van omgevingsgeluiden gaf: voetstappen, wind, regen, klokkend water. „Hij was in zekere zin een musicus”, zegt Sakamoto, die dit jaar ‘associate artist’ van het Holland Festival is. „Ik wil muziek maken die op een Tarkovski-soundtrack lijkt.”

Sakamoto begon als machine-musicus en was popster, acteur, dirigent, pianist, magiër op synthesizers, en activist tegen kernenergie

Een componist die omgevingsgeluid wil maken – natuurlijk behoort toevalskunstenaar John Cage tot Sakamoto’s inspiratiebronnen. Toch vertelt de Tarkovski-beeldspraak hooguit het halve verhaal. De klankdolle ‘geluidsvisser’ Ryuichi Sakamoto (69), die met een emmer op zijn hoofd in de regen gaat staan of met vingerbekkentjes op een ijsberg kruipt, begon zijn carrière eind jaren zeventig als pionierend machinemusicus. Tussendoor was hij popster, acteur, dirigent, pianist, synthesizermagiër, anti-kernenergieactivist, werkte hij met Iggy Pop en Alva Noto én componeerde hij veelvuldig bekroonde muziek bij zo’n vijftig films. Altijd een heer, bovendien. Een elliptische tijdreis in zes staties door een onafzienbaar oeuvre.

1978: ‘Das neue Japanische elektronische Volkslied’

De titel mag je best programmatisch noemen. Het staat op zijn solodebuutalbum Thousand knives (1978), kant B, eerste nummer: ‘Das neue Japanische elektronische Volkslied’. Sakamoto wilde niets minder dan de muziek van zijn vaderland herijken, met de meest geavanceerde middelen. Tijdens zijn muziekstudie aan de universiteit van Tokio had hij volop geëxperimenteerd met elektronische studioapparatuur. Ook was hij gegrepen door de krautrockers Kraftwerk, die met zulke experimenten de hitlijsten bestormden. En tegelijkertijd druipt de titel van ironie. Want als iemand zich een loopbaan lang heeft verzet tegen absoluten en grenzen en definitieve statements is het de klank-geworden smeltkroes Sakamoto wel.

1979: Yellow Magic Orchestra

Yellow Magic Orchestra.

Foto Charlie Gillett Collection

Met duizendpoot Haruomi Hosono en drummer Yukihiro Takahashi, die hij kende uit de bruisende muziekscene van Tokio, vormde Sakamoto van 1978 tot 1984 de band Yellow Magic Orchestra. Hun debuutplaat begint alsof er iemand op ‘rec’ heeft gedrukt in een speelhal met arcadegames, en in feite is dat ook zo: een symfonie van bliepjes, ringtones en digitale effecten. Voeg daarbij snufjes Aziatische volksmuziek, jazz, disco en westerse exotica, gemixt met bovenmatig muzikaal vernuft, en je krijgt een indruk van de vrolijke eclectische cocktail waarmee YMO een blauwdruk voor slimme synthpop maakte.

Maar YMO was meer. In augustus 1979 traden ze op in het Greek Theatre in Los Angeles, hun concertdebuut in de VS (te zien op YouTube): mede dankzij de onweerstaanbare grooves van meesterdrummer Takahashi en de fusionsolo’s van gitaarvirtuoos Kazumi Watanabe waren ze een avontuurlijke live-act en een fris geluid in de roerige overgangsperiode van punk naar new wave. Miljoenen verkochte platen en talloze hevig geïnspireerde jonge hiphop- en elektromusici waren hun deel. Ook Sakamoto’s latere vrouw, jazz-zangeres en toetsenist Akiko Yano, speelde trouwens in de liveband.

1983: Merry Christmas, Mr. Lawrence

Ryuichi Sakamoto en David Bowie in de de film Merry Christmas Mr. Lawrence (1983).

Foto ANP

In de periode dat YMO ermee ophield componeerde Sakamoto voor het eerst muziek bij een film, Nagisa Oshima’s Merry Christmas, Mr. Lawrence. Hij won er prompt een Bafta Award voor beste soundtrack mee. Sakamoto speelde daarnaast ook een van de hoofdrollen, als kampbewaarder tegenover de krijgsgevangen David Bowie. Vooral dankzij de muziek bereikte de film een cultstatus. Het gedragen hoofdthema, een oriëntalistische melodie in een bed van satijnen synthklanken, kun je kitscherig noemen. Maar effectief is het wel, zeker in combinatie met de beelden: Sakamoto bleek een meester van de beperking, die de kunst verstaat precies te doen wat nodig is, zonder zichzelf te verliezen. De onvervalste oorwurm was het begin van een reeks van vele tientallen soundtracks, die ervoor zorgde dat de Sakamoto-sound de hele wereld overging. Ook al kennen mensen zijn naam niet, hij kroop in hun oren terwijl ze naar The Last Emperor (1987), The Sheltering Sky (1990) of The Revenant (2015) keken.

1992: El mar mediterrani

Met films bereik je als componist een groot publiek, maar als je echt de hele wereld wilt toezingen, kun je het best muziek schrijven voor de openingsceremonie van de Olympische Spelen. Sakamoto kreeg die kans in Barcelona in 1992. Voor een geschatte 3,5 miljard tv-kijkers. In feite ging het om toneelmuziek: het Catalaanse theatergezelschap La Fura dels Baus verbeeldde de mythische Middellandse Zee-reis van Jason en de Argonauten met een spetterende show van honderden figuranten en gigantische poppen. Sakamoto’s El mar mediterrani, gedirigeerd door hemzelf, begeleidde het spektakel. Het is een collageachtige ode aan de stad, met opzwepend slagwerk, een meditatieve pianosolo, free jazz en orkestrale bombast, maar ook vleugjes van Debussy’s La mer – de componist van de lichtheid en fluïde vorm die Sakamoto naar eigen zeggen het meest heeft beïnvloed.

2017: async

Vele films en soloalbums later, in 2014, werd bij Sakamoto keelkanker vastgesteld. Na een zware behandeling en revalidatie keerde hij terug naar de studio om het album async (2017) op te nemen – met de gevonden natuurgeluiden waarover hij in de documentaire Coda vertelt. De bliebjes ontbreken, de grooves ook, maar toch laat het album zich beluisteren als een legenda bij Sakamoto’s oeuvre: lieflijke pianomuziek, gruizige synths, koele elektronische lyriek, de eenzame sensatie van de tijd die dwars door je heen waait. In 2018 voerde Sakamoto het album integraal uit in de Park Avenue Armory in New York. Van 3 t/m 5 juni streamt het Holland Festival een registratie van dat concert.

2021: TIME

In januari van dit jaar keerde de kanker terug. Als gevolg van zijn ziekte kan Sakamoto niet aanwezig zijn in Amsterdam, waar als hoogtepunt van zijn curatorschap op 18 juni de ‘woordeloze opera’ TIME in première gaat. TIME is een project van Sakamoto en beeldend kunstenaar Shiro Takatani, met wie hij sinds de multidisciplinaire, maatschappelijk geëngageerde mammoetopera LIFE (1999) veelvuldig samenwerkt.

TIME is gebaseerd op een surrealistisch verhaal uit 1908 van Natsume Soseki, maar belooft een eigentijdse meditatie op het verstrijken van de tijd en de verstoorde verhouding tussen mens en natuur. Hoe dat zal klinken? Misschien wel als een soundtrack van Tarkovski.

Ryuichi Sakamoto’s TIME is van 18 t/m 20 juni in de Gashouder Amsterdam en wordt 27 juni gestreamd. Inl: hollandfestival.nl