Opinie

Er is niet één elite

Floor Rusman

‘Havermelk of gewone melk?” vraagt het meisje achter de toonbank. „Gewone”, zeg ik vlug. Straks denken de omstanders nog dat ik ‘zo iemand’ ben: een lid van de elite dat zich met een drankje verheft boven het gepeupel.

Intussen ben ik al een tijdje in verwarring over wie die elite eigenlijk is. Zijn het de mensen die vakantie vieren op een jacht in de Caraïben? Of de Volvorijders die hun De Waard-tent opzetten op een Franse camping? Met beschrijvingen van de elite lijken immers soms de rijken te worden bedoeld, en dan weer degenen met een bepaalde stijl of smaak.

Dat er in werkelijkheid niet één elite is, wordt bevestigd door een recent gepubliceerde working paper van onder meer de Franse econoom Thomas Piketty. Voor hun onderzoek keken Piketty en zijn collega’s naar de verkiezingsuitslagen in 21 westerse landen sinds de jaren zestig. De rijkste mensen zijn in die periode onveranderd op rechtse partijen blijven stemmen, maar de hoogst opgeleiden niet: die stemden in de jaren zestig nog rechts, en nu links. De laagst opgeleiden zijn tegelijk van links naar rechts verschoven.

Er zijn dus, aldus de auteurs, zeker twee elites: een rechts stemmende economische, en een links stemmende culturele. Uiteraard overlappen die, maar niet volledig, anders was dit verschil niet aangetroffen. Er zijn een heleboel hoogopgeleiden die niet bijzonder veel verdienen, denk aan werknemers in het onderwijs of de culturele sector.

Hoe verwarrend het begrip ‘elite’ kan zijn, zien we als we inzoomen op het thema klimaat. Piketty en zijn collega’s constateren dat groene partijen een relatief hoogopgeleid electoraat hebben. Klimaat is dus een elitair onderwerp, kun je zeggen. Zo wordt het ook genoemd door rechtspopulisten als Geert Wilders en Thierry Baudet.

Tegelijk heeft de economische elite vaak geen baat bij klimaatbeleid. Kijk naar de vorige week door Milieudefensie gewonnen rechtszaak tegen Shell. Wie is hier de elite? De multinational die miljarden verdient aan olie en gas? Of de milieuorganisatie die via de rechter de democratie omzeilt? Die kritiek klonk in 2015 bij de Urgenda-zaak, en nu weer. Maar financieel geograaf Ewald Engelen betoogt in zijn recente boek Ontwaak! dan weer dat de neoliberale elite te weinig oog heeft voor klimaatverandering, en dat de gewone burger daarvan de dupe is.

In de ontstane verwarring zijn er dus te zelfbewuste dertigers die geen havermelk bestellen omdat ze niet elitair willen overkomen. Alsof ‘het volk’ (de even vage tegenhanger van de elite) niet evengoed zal lijden onder klimaatverandering. Dat is wat dit soort elite-framing doet. Het wekt suggesties, creëert tegenstellingen, maar verheldert meestal niets.

Floor Rusman (f.rusman@nrc.nl) schrijft elke woensdag op deze plek een column.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.