Reportage

Deze onbekende opera is zeker niet lieflijk

Opening Holland Festival Kaïn smacht naar seks met zijn moeder Eva. Zij wil de onbereikbaar geworden Adam. Het Holland Festival opent met de onbekende, ooit verboden opera ‘Die ersten Menschen’ in een regie van Calixto Bieito.

Openingsvoorstelling van het Holland Festival: Die ersten Menschen.
Openingsvoorstelling van het Holland Festival: Die ersten Menschen. Foto Ruth Walz

Driehonderdvijftig mensen mogen bij de Nationale Opera donderdagavond de openingsvoorstelling van het Holland Festival zien: Die ersten Menschen, een opera van de Duitser Rudi Stephan. Zegt die naam je niks? Niet erg; regisseur Calixto Bieito, dirigent François-Xavier Roth en sopraan Annette Dasch hadden er drie maanden geleden ook nog nooit van gehoord. Het wordt de eerste geënsceneerde uitvoering sinds 1988.

Rudi Stephan (1887-1915), leverde in 1915 de partituur van zijn eerste opera in bij de Opera van Frankfurt. Net op tijd, want een paar maanden later moest hij zich aan het oostfront melden. De première van zijn debuutopera in de winter van dat jaar maakte hij niet meer mee. Al na enkele dagen vechten werd hij in het hoofd geraakt door een Russische sluipschutter.

Stephan koos bepaald geen rustig inkomertje voor zijn eerste opera: het toneelstuk Die ersten Menschen van Otto Börngraber (1874–1916) werd in 1912 éénmaal uitgevoerd in München, en daarna verboden in heel Beieren. De tijd bleek niet rijp voor familie-intriges in het gezin Adam, Eva, Kaïn en Abel, met een Adam die alleen maar werkt, Eva die wanhopig terug verlangt naar Adams jonge hitsige jaren, en Abel die godsvruchtig schril afsteekt bij Kaïn die niets anders wil dan seks met zijn moeder, terwijl – reden voor moord – zij voor zijn ogen juist Abel verleidt. Voilà, Die ersten Menschen in vogelvlucht.

Bordelen

DNO lijkt te hebben gezocht naar een stuk op het lijf geschreven van de Spaanse regisseur Calixto Bieito, die al tekende voor de eigenlijke seizoensafsluiting (La damnation de Faust, afgeschoten omdat de productie te groot was). Bieito’s producties hebben minstens evenveel stof doen opwaaien als de stukken van Börngraber honderd jaar geleden. Denk bloed, naakt, expliciete seks en bordelen in tot dan toe meestal keurig in hoepelrok uitgevoerde opera’s van Mozart, Verdi en Puccini. Je vindt hem geweldig óf je verafschuwt hem.

Toch gebeurt er met Die ersten Menschen iets geks in zijn carrière, erkent hij zelf vlak voor de generale repetitie begin deze week. Het is voor het eerst dat hij werkt aan een opera die haast niemand kent, en waarmee hij dus geen opschudding kan veroorzaken door mooie herinneringen aan oude liefelijke opnames te verrauwen. Daarbij: Stephans Die ersten Menschen is nooit lieflijk geweest.

Dat blijkt ook wel tijdens de generale repetitie: de tekst van Börngraber is poëtisch, maar windt er nauwelijks doekjes om. „Het zwelt aan! Het ademt heet, bruist. Groot! Nu, uit een zwarte schoot komt het tevoorschijn: wit. Een naakt lichaam! Heet! Zoete schuimende stroom! Zo over al mijn ledematen. Meer!” grauwt Kajin (Kaïn) in een delirium nadat hij zijn moeder ziet. Bieito zet hem (bariton Leigh Melrose) neer als een knauwend en grommend onderkruipsel. Chawa (Eva, sopraan Annette Dasch) rukt al binnen tien minuten de blouse van Adahm (Adam, bas-bariton Kyle Ketelsen) open voor wat houvast bij het schurken over zijn schoot. Het is Bieito ten voeten uit. Wat je er ook van vindt, indrukwekkend is het zeker.

En toch, hoe meer je de tekst van Börngraber tot je door laat dringen, hoe meer je je kunt afvragen: hoe had het anders gespeeld moeten worden? Het is misschien wel Bieito’s eerste zetting die niet gezocht lijkt, maar pijnlijk natuurlijk uit het stuk voortvloeit. En dat is inclusief vrijpartij tussen Kaïn en Abel. „Broer! We waren elkaar nooit zo nabij.”

Sopraan Annette Dasch bevestigt die natuurlijkheid: „Bieito is geen regisseur die zegt wat je moet doen. Hij creëert een ruimte die zo veilig voelt dat je zelf durft te ontdekken wat je rol doet. Niet dat de uitkomst daarom makkelijk is trouwens. Na de laatste pianorepetitie heb ik ontzettend gehuild. Dit is zo intens om te spelen. Maar zo is het stuk nou eenmaal. Het gaat over extremen.”

Excessen

De muziek van Rudi Stephan sluit perfect op die extremen aan. Het is hoog dramatisch en eist vanaf de eerste minuut enorme excessen van de zangers, die maar twee maanden de tijd hebben gehad om de compleet onbekende opera in te studeren. Mooie melodieën vind je weinig, maar toch is de muziek van dicht op elkaar gedrukte, volle akkoorden zelden ‘lelijk’, een enkele keer zelfs pastoraal. Vooral de orkestratie is geweldig. Soms staat de muziek zo knap in dienst van de tekst dat je vergeet dat het er is. Het Koninklijk Concertgebouworkest zit voor de verandering niet in de orkestbak, maar in volle glorie achter op het podium, zichtbaar door een transparant achterdoek. Nog net zie je dirigent François-Xavier Roth dansen.

Wat uiteindelijk misschien nog de meeste controverse zal opleveren zijn de kilo’s fruit die op het toneel worden stukgegooid. Voor de rest krijg je vooral veel en hevige aanrakingen te zien; anderhalf uur intense ‘huidhonger’, die in het onderbewustzijn van velen van ons na anderhalf jaar afstand houden misschien nog wel onstuimiger is dan Bieito ooit kan neerzetten.

Die ersten Menschen (Rudi Stephan), regie Calixto Bieito Voorstellingen 3 t/m 23 juni. Te zien op ARTE 25 juni, vanaf dan een half jaar gratis online.