Obama ziet zijn opvolging door Trump als ‘twee stappen vooruit, één achteruit’

Oud-president De sterke polarisatie in de Amerikaanse politiek is een reactie op wezenlijke vooruitgang in de maatschappij. Dat zegt oud-president Barack Obama in een interview met The New York Times over het politieke klimaat in de VS sinds zijn vertrek.

Oud-president Barack Obama in november tijdens een campagnerally voor zijn voormalige vicepresident Joe Biden in Atlanta.
Oud-president Barack Obama in november tijdens een campagnerally voor zijn voormalige vicepresident Joe Biden in Atlanta. Foto Brynn Anderson / AP

De professorale toon, de lichte zelfgenoegzaamheid („Joe maakt het karwei af”), de milde zelfspot („je kunt logisch en scherp proberen andermans argumenten onderuit te halen”, maar „dat is geen recept voor het winnen van discussies met Michelle”) en een rotsvast vertrouwen in de politiek van compromis en overtuigingskracht.

In een interview van een uur met The New York Times, dinsdag, spreidt Barack Obama de kenmerken tentoon die hem tweemaal het presidentschap hebben bezorgd. Maar zijn presidentschap heeft ook, geeft hij aarzelend toe, Donald Trump aan diens zege in 2016 geholpen en een groot deel van de Republikeinse kiezers in de loopgraven gejaagd tegenover de Democraten.

Obama, tegenwoordig schrijver en samen met zijn vrouw Michelle media-ondernemer, ziet de vijandigheid van de Republikeinse Partij als „twee stappen vooruit, een achteruit”, al geeft hij toe dat de terugslag „heel lang kan duren”. Het is volgens hem onvermijdelijk dat elke wezenlijke maatschappelijke vooruitgang leidt tot een „loskomen van energie bij mensen die zich bedreigd voelen door de verandering”.

Desondanks houdt Obama onverkort vast aan het compromis als oplossing – ook als interviewer Ezra Klein (schrijver van Why We’re Polarized) zegt dat aan de linkerzijde van het politieke spectrum het idee heeft postgevat dat een harde kern van tegenstanders zich niet meer laat overtuigen en dat een politicus daar een onverzoenlijke houding tegenover moet aannemen. „Je zult op enig moment in dit land, in deze democratie nog altijd meerderheden in elkaar moeten zetten om iets voor elkaar te krijgen”, zegt Obama. „Je zult moeten overtuigen, je zult coalities moeten smeden.”

Hij geeft toe dat de Verenigde Staten scherper zijn verdeeld dan in de jaren dat hij president was. Volgens hem komt het niet doordat mensen zelf zijn veranderd, maar doordat zij worden gevoed door op conflict gespitste media. „Ik vond het verbluffend om te zien in welke mate conservatieve Democraten of Republikeinen die voor het recht op abortus zijn, uit hun partijen zijn geduwd.”

Hij gelooft dat „uiteindelijk” kiezers zich wel degelijk zullen laten overtuigen door resultaten van een regering. „De meeste mensen kun je overtuigen omdat iedereen zo’n beetje hetzelfde wil. Ze willen een fijne baan. Ze willen hun gezin kunnen onderhouden. Ze willen een veilige buurt”, aldus Obama. „Als je maar blijft zeggen dat 30 procent van het land fout zit, wordt het lastig regeren.”

‘Bedachtzamer, verstandiger’

Lees ook: Republikeinen blokkeren onderzoek naar Capitoolbestorming

Die 30 procent lijkt een verwijzing naar de politieke actualiteit van afgelopen week. Een minderheid van de Senaat blokkeerde de vorming van een onderzoekscommissie naar de bestorming van het Capitool door Trumpaanhangers op 6 januari. De stemverhouding van 54 vóór en 35 tegen was onvoldoende om zo’n door beide partijen samengestelde commissie te verwezenlijken. Het Amerikaanse politieke systeem steekt zo in elkaar dat de dunnerbevolkte, doorgaans conservatievere staten in het midden van het land, een bovenmatig politiek gewicht hebben dankzij de evenredige vertegenwoordiging waarbij elke staat, ongeacht bevolkingsomvang, twee senatoren levert.

Democraten, zegt Obama, weten dat zij altijd kiezers nodig hebben die zich ter rechterzijde van het politieke midden bevinden, terwijl Republikeinen geen belang hebben bij het winnen van kiezers links van het centrum. Hij ziet er ook de zonzijde van. „Het heeft de Democratische Partij meer invoelend gemaakt, bedachtzamer, verstandiger. Noodzakelijkerwijs moeten wij een breder spectrum van belangen en mensen in ogenschouw nemen. Voor mij is dat de manier waarop Amerika het best werkt. Wij hebben niet de luxe dat wij een groep mensen kunnen aanwijzen en zeggen: jullie zijn geen echte Amerikanen.”

Democraten hebben niet de luxe dat wij een groep mensen kunnen aanwijzen en zeggen: jullie zijn geen echte Amerikanen

Dit is een van de manieren waarop Obama, heel omzichtig, zich in het gesprek af en toe uitlaat over racisme in de Amerikaanse samenleving. „Over historisch gezien lastige discussies als ras denken mensen toch ook niet: hoe kunnen we iets ellendigs uithalen met mensen die er niet uitzien zoals wij? Waar ze zich zorgen over maken, is of ze niet worden benadeeld, of hun manier van leven en tradities hun worden ontnomen. Of hun status in de maatschappij wordt ondermijnd.” Volgens Obama zijn mensen bereid tot verandering als je met hen in gesprek gaat. Dat laatste is volgens hem beslist lastiger geworden dan vroeger.

Opvolger

Hij laat zich nauwelijks uit over zijn opvolger, Donald Trump. Diens presidentschap heeft de politieke verhoudingen mede op scherp gezet, zegt hij. Hij zegt dat het niet goed is voor te stellen dat Republikeinse presidenten als vader en zoon Bush de coronapandemie fundamenteel anders hadden aangepakt dan een Democraat als Bill Clinton of hijzelf het zou hebben gedaan. „Ik kan me niet voorstellen dat een Republikeinse regering zich niets gelegen zou hebben laten liggen aan wetenschap.”

Lees ook: Met het wegstemmen van Cheney heeft kamp-Trump de Republikeinse Partij overgenomen

De mate waarin Trump als president loog, en de onverschilligheid waarmee Amerikaanse media die leugens afdrukten („hij zei, zij zeiden – en dat dan journalistiek noemen”) hebben volgens Obama school gemaakt in de Republikeinse Partij. „Voor iemand als Mitch McConnell [leider van de Republikeinse fractie in de Senaat, red.] is er geen reden om niet te liegen, iets compleet te verzinnen, regelrechte obstructie te plegen, het ene moment A zeggen, en het volgende moment B. Het is alleen maar politiek handig.”

Toch kan of wil hij Trump niet zien als iemand die heeft geholpen de Amerikaanse politiek fundamenteel te veranderen. „Als Donald Trump niet was gekozen, maar als Joe Biden, of de persoon die tegen hem in het strijdperk trad, Hillary Clinton, mij had opgevolgd en de economie had gebloeid, met 3 procent werkloosheid, dan denk ik dat het idee wel was ingedaald dat, o heus, het beleid van Obama had gewerkt. Dat Trump feitelijk de voortzetting van mijn beleid heeft onderbroken, maar wel profiteerde van de economische groei en stabiliteit waarvoor wij hebben gezorgd, heeft mensen aan het twijfelen gebracht: ‘Goh, de werkloosheid is onder Trump tot 3,5 procent gedaald’.”