‘Eerste black power-film’ was een mokerslag tegen het systeem

Blaxploitation Filmmaker Melvin Van Peebles trok alles uit de kast voor Sweet Sweetback’s Baadasssss Song. De radicale Black Panthers zagen dat het goed was.

Melvin Van Peebles. Foto Foto Francois Durand / Getty Images
Melvin Van Peebles. Foto Foto Francois Durand / Getty Images

De militante zwarte leider Huey P. Newton, een van de oprichters van de Black Panther Party, had in 1971 zijn handen vol aan de maoïstische revolutie, die hij in de Verenigde Staten wilde ontketenen. Maar Newton vond toch nog de tijd om een uitputtende beschouwing te wijden aan een film, die bij hem groot enthousiasme had gewekt. Voor de partijkrant van de Black Panthers schreef Newton een artikel van liefst 13 pagina’s met een ‘revolutionaire analyse’ van Sweet Sweetback’s Baadasssss Song van regisseur Melvin Van Peebles.

Newton prees de film de hemel in als een voorbeeldig leerstuk dat laat zien hoe revolutionair bewustzijn vaardig kan worden over een min of meer gemiddelde Afro-Amerikaan. Sweetback – gespeeld door Van Peebles zelf – is een man die zich staande moet houden in de marges van de maatschappij, totdat de maat vol is. Hij ontpopt zich tot een onverzoenlijk strijder tegen het systeem (‘the Man’).

Sweetback is opgegroeid in een bordeel. In een van de eerste scènes zien we hoe de jongen (gespeeld door Van Peebles’ zoon Mario) op 14-jarige leeftijd zijn maagdelijkheid verliest bij een prostituee. In het huidige tijdsgewricht zou die scène ongetwijfeld op beschuldigingen van kinderporno komen te staan.

Na een scherpe montage zien we Sweetback als een volwassen man, die zijn geld verdient met seksshows. De setting geeft Van Peebles een excuus voor tamelijk bizarre seksscènes. Die zullen hebben bijgedragen aan het succes van de film. Maar dat is niet de enige reden: politieke en seksuele bevrijding gaan hand in hand.

Sweetback is op een avond getuige van de mishandeling door de politie van de jonge activist Mu-Mu. Sweetback slaat de politiemannen woest tegen de grond. Hij is daarna een film lang op de vlucht voor de racistische politiemacht, die hem op de hielen zit. Maar aan het einde weet Sweetback te ontsnappen. Dat laatste element was het belangrijkste dat Van Peebles wilde overbrengen met de film: het is wèl mogelijk om in verzet te komen – en te winnen.

Woest en chaotisch

Die boodschap is kraakhelder, maar de film zelf is woest en chaotisch. Dat was niet alleen het gevolg van de karige omstandigheden waaronder Van Peebles zijn lowbudget-film moest maken. Mede geïnspireerd door het werk van Jean-Luc Godard trekt de regisseur alles uit de kast om de kijker te ontregelen: kleurenfilters, beeld en geluid die op sommige momenten ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben, scènes en dialogen die zich blijven herhalen.

Het wonderlijke is dat de film ondanks die experimenteerlust toch een groot zwart publiek bereikte. Dat is voor een deel te verklaren uit perfecte timing: Van Peebles trapte het historische moment precies op de staart. Voor een ander deel komt het succes door de muziek.

De soundtrack kwam al voor de film uit op het Stax-label en sloeg meteen aan. De opzwepende muziek was afkomstig van een op dat moment nog onbekende soulband genaamd Earth, Wind & Fire. Van Peebles voerde ook een gewiekste pr-campagne bij zwarte radiostations en andere media.

De film had een budget van 150.000 dollar, deels voorgeschoten door Hollywoodster Bill Cosby, maar leverde totaal onverwacht 10 miljoen dollar op. Ondertussen had een groot publiek ook nog kennisgenomen van een radicale en revolutionaire boodschap. Missie geslaagd. Hollywood nam notie van het financiële succes. Sweetback was een belangrijke inspiratiebron voor de golf aan zwarte Hollywoodfilms in de eerste helft van de jaren zeventig, die te boek staan als ‘blaxploitation’.

Shaft, een misdaadfilm die aanvankelijk gepland was met een witte cast, werd mede door het succes van Sweetback, omgevormd tot zwarte film. Het veelvuldige naakt, de seksscènes en ook het geweld van Sweetback bleven in blaxploitation-films behouden, maar de revolutionaire boodschap sneuvelde uiteraard meteen.

Geschiedenis

Met Sweetback schreef Van Peebles geschiedenis; zijn film is wel de ‘eerste black power-film’ genoemd. Maar de film is niet het enige uitzonderlijke dat Van Peebles – inmiddels 88 – in zijn lange leven voor elkaar kreeg. Zijn eerste film maakte hij in 1967 in Frankrijk: het onlangs gerestaureerde La permission. De film gaat over de liefdesaffaire van een zwarte Amerikaanse soldaat en een Française. In Frankrijk had Van Peebles daarvoor al een carrière opgebouwd als schrijver. Hij schreef onder meer voor een voorloper van het satirische tijdschrift Charlie Hebdo.

Door het succes van La permission kwam hij in beeld bij de Hollywoodstudio’s, die hem eerst niet zagen staan. Columbia Pictures bood hem een contract aan voor drie films. Slechts één van die films heeft hij daadwerkelijk gemaakt – voordat hij met Sweetback een geheel eigen weg insloeg en de commerciële film achter zich liet.

Watermelon Man (1970) is een zeer geestige film over een racistische verzekeringsagent (Godfrey Cambridge), die op een nacht wakker wordt en tot zijn schrik ontdekt dat hij plotseling zwart is. Cambridge speelde de eerste scènes van de film in ‘white-face’. Watermelon Man is een veel toegankelijkere film dan Sweetback, maar de boodschap is nog steeds behoorlijk subversief. Van Peebles houdt de witte wereld een niet bijzonder flatteuze spiegel voor. Vooral personages die zichzelf als enorm progressief en anti-racistisch beschouwen komen er niet best af. De goede bedoelingen zijn vaak flinterdun.

Van Peebles is niet alleen een filmmaker, schrijver en acteur. Hij is ook nog componist, zanger en spoken word-artiest, die meerdere albums op zijn naam heeft staan. In de jaren tachtig werkte hij zelfs enige tijd op Wall Street als beurshandelaar. Hij is misschien niet in al die disciplines altijd even briljant – zelfs goede vrienden beschrijven zijn zangstem als ‘onverdraaglijk’. Maar daar trekt Van Peebles zich weinig van aan. Wat hij maakt is in ieder geval altijd eigenzinnig, ontregelend en origineel.