Mesopotamische lijkenberg was oorlogsmonument

Archeologie In Syrië ligt waarschijnlijk het oudst bekende oorlogsmonument voor gevallenen, zo blijkt uit onderzoek.

Tell Banat in Syrië, ook ‘Het witte monument’ genoemd, voordat de heuvel onder water kwam te liggen na de aanleg van een stuwdam in de Eufraat.
Tell Banat in Syrië, ook ‘Het witte monument’ genoemd, voordat de heuvel onder water kwam te liggen na de aanleg van een stuwdam in de Eufraat. Foto Euphrates Salvage Project

De vorsten in het oude Mesopotamië waren niet bescheiden als het ging om het tentoonspreiden van hun wreedheden. Ze pochten er graag over in woord en beeld op de stèles (stenen met een tekst of afbeelding) die ze achterlieten ter ere van hun overwinningen. Vooral een berg lijken van overwonnen tegenstanders, zoals te zien is op de beroemde Gierenstèle van koning Eannatum (25ste eeuw voor Christus), sprak tot de verbeelding.

Tot op heden hebben archeologen geen tastbaar bewijs gevonden voor het bestaan van dit soort beenderenbergen, maar een team Canadese onderzoekers zegt nu in Syrië een verticale begraafplaats te hebben geïdentificeerd. Alleen: de individuen die er liggen, lijken geen vijanden te zijn geweest, maar kameraden van de mensen die hen begraven hebben. Dat zou deze heuvel tot het oudste bekende oorlogsmonument voor gevallenen maken. De archeologen publiceerden hun conclusies onlangs in het tijdschrift Antiquity.

Strijdwagenteams

De heuvel in kwestie heet Tell Banat en ligt in Syrië, zo’n tweehonderd kilometer ten oosten van Aleppo – helaas onder water, sinds de constructie van de Tishrindam in 1999. De Universiteit van Toronto publiceert al decennia over noodopgravingen die hier in de jaren 90 zijn gedaan. De 22 meter hoge heuvel werd door omwonenden ‘Het witte monument’ genoemd omdat hij wit glom in de zon. Dat kwam door het gips en mergel waaruit de tell deels bestaat.

De heuvel is niet in één keer gebouwd, maar bestaat uit meerdere lagen. De laatste toevoeging werd gedaan tussen 2450 en 2300 voor Christus. Die laag werd gevormd door een soort traptreden, waardoor de tell qua uiterlijk wel iets had van een trappenpiramide.

De lijkenberg uit de Gierenstèle. Foto Eric Gaba (CC BY-SA 3.0)

In deze treden lagen de beenderen van ongeveer dertig mensen en enkele onagers (ezelachtige dieren). Daarnaast troffen de archeologen een grote hoeveelheid ovaalvormige pellets aan, waarschijnlijk kiezels die door slingeraars als projectiel zijn gebruikt. Het lijkt erop, aldus de onderzoekers, dat de stoffelijke resten hier niet meteen na het overlijden begraven zijn, maar naar de tell zijn verplaatst vanaf een andere plaats.

De samenstelling van de diverse vindplaatsen suggereert dat het hier kan gaan om twee verschillende soorten militairen, schrijven de Canadese archeologen. Menselijke resten die in setjes van twee ter aarde besteld zijn, lagen samen begraven met botresten van onagers. Vaak ging het hier om een volwassene en een tiener. De hypothese van de onderzoekers is dat dit strijdwagenteams zijn. De volwassene bestuurde zo’n wagen, terwijl de jongeling achter op een plateau stond en diende als contragewicht.

Dat het bij de dierlijke botten waarschijnlijk gaat om restanten van trekdieren, blijkt uit het feit dat in de heuvel verder een figuurtje van een paardachtig dier met een teugel, een model van een wagen en een wiel zijn gevonden, allemaal gemaakt van klei.

Voetsoldaten tussen kiezels

De mannen die tussen de kiezels begraven lagen, zouden voetsoldaten kunnen zijn die met hun slingers van afstand de vijand bestookten, schrijven de onderzoekers. In oudere gedeeltes van de heuvel zijn echter ook kiezels aangetroffen, is een omgeving zonder militaire connotatie. Het zou dus ook kunnen dat de slingerstenen door herders werden gebruikt om hun kudde te verdedigen.

Al met al komen de archeologen tot de conclusie dat in ‘Het witte monument’ mannen begraven liggen die onderdeel uitmaakten van een door een staat georganiseerd leger. Een eenvoudige nederzetting kon geen strijdwagens in het veld brengen.

Verder waren de mensen die hier begraven lagen geen vijanden van de mensen die ze in de heuvel opstapelden. Van een beenderenberg van overwonnenen was dus geen sprake: de lichamelijke resten waren daarvoor met te veel zorg begraven. Er is moeite gedaan de overledenen een identiteit mee te geven.

Rest de vraag: om de slachtoffers van welk conflict ging het hier en liggen hier de winnaars of verliezers van een veldslag? De onderzoekers durven daarover geen uitspraak te doen. Feit is dat in de periode van de begrafenissen op Tell Banat ook in archeologie van de omliggende nederzetting allerlei veranderingen te zien zijn. De heuvel is dus sowieso een monument uit een veelbewogen tijd.