Opinie

De opkomst van de incoherente coalitie

Tom-Jan Meeus

Politiek heeft steeds meer van het tempo en ritme van sociale media. Ophef, argwaan, boosheid, burn-out. Interessant genoeg onttrekt de kabinetsformatie van 2021 zich hieraan. Ophef en argwaan genoeg, maar de twee informateurs – eerst Herman Tjeenk Willink, nu Mariëtte Hamer – wisten fatale ongelukken te voorkomen. Zo ontstond een Den Haag van twee snelheden: de Kamer in het tempo van Twitter, de formatie in de vaart van de file bij Vianen.

De oorzaken van de vertraging zijn bekend, over de schuldigen praat Den Haag nog steeds – het hoort ook bij het onderhandelingsritueel. De bedoeling van informateur Hamer is dat ze deze week tot een beginopstelling voor coalitiebesprekingen volgende week komt – wie met wie. (Al houden partijen rekening met, jawel, uitstel.)

De traagheid heeft ook fundamentele oorzaken. Kiezers worden kieskeuriger, de versplintering groeit, en het gevolg is dat het bijna onmogelijk is geworden coalities met een ideële samenhang te vormen. Rechts komt niet tot een werkbare meerderheid, links niet, centrum-rechts niet, centrum-links niet. Oorzaak is de relatieve populariteit van flankpartijen die niet kunnen of willen regeren. PVV en FVD worden door de rest uitgesloten, SP en PvdD vinden na verkiezingen steeds een argument om kabinetsdeelname te mijden, etc.

Politici en media zijn erg gefocust op wat de kiezer wil maar zeker zo belangrijk is wat de kiezer veroorzaakt: regeringsvorming door partijen die inhoudelijk tegenover elkaar staan. In 2012: VVD en PvdA. In 2017: D66 en CU. En niemand zal verrast zijn als de eerste formatiepoging dit jaar uitdraait op gesprekken van VVD, CDA, D66, PvdA en GroenLinks. Daar gaan we weer: GroenLinks- en PvdA-kiezers voelen weinig tot niets voor opnieuw Mark Rutte als premier. Terwijl de VVD- en CDA-aanhang (en -leiding) amper zin heeft in regeren met GroenLinks. Zie dat maar eens aan elkaar te praten.

Het is geen gewaagde aanname dat VVD en CDA zullen proberen PvdA en GroenLinks uit elkaar te spelen, zodat alleen de PvdA als partner overblijft. Lukt dit niet, dan kunnen ze een breuk met beide linkse partijen proberen te forceren en komt, ongemakkelijk voor D66, de CU weer in beeld – voor VVD en CDA de beste uitkomst. Zo kan dit nog alle kanten op.

Het neemt de kern van het probleem niet weg. Ook deze formatie zal hoe dan ook opnieuw leiden tot een ideëel incoherente coalitie. Het dwingt regeringspartijen opnieuw tot compromissen die ze vervreemdt van hun achterban, waarna ze in de Kamer, zoals op sociale media, door flankpartijen worden beschimpt voor hun principeloosheid. Ophef, argwaan, boosheid, burn-out.

Tot uw dienst, kiezer.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft elke dinsdag op deze plek een column.