Opinie

Iedereen kan achterover leunen, want Shell krijgt de schuld

Klimaatopwarming Politieke standpunten over de aanpak van klimaatverandering lopen uiteen. De rechter die zich daarin mengt, bedrijft dan ook politiek, en dat hoort niet, meent .
Demonstratie Shell voor een raffinaderij in Durban, Zuid-Afrika.
Demonstratie Shell voor een raffinaderij in Durban, Zuid-Afrika. Foto Mike Hutchings / Reuters

Het Haagse rechtbankvonnis over Shell heeft grote rechtsongelijkheid veroorzaakt tussen bedrijven die in Nederland opereren. De rechter gaf Shell opdracht om tot 2030 zijn uitstoot van broeikasgassen met 45 procent terug te dringen. Burgers hoeven zich geen zorgen te maken. Zij zijn slechts slachtoffer van mensenrechtenschending en kunnen rustig hun suv’s bij het Russische Lukoil blijven voltanken.

De concurrenten die hun hoofdkantoor niet in Nederland hebben, mogen gewoon zoveel gas en olie exploreren en verkopen als zij willen. Milieugroepen juichen, want Shell is de nationale zondebok geworden voor de opwarming van de aarde.

De rechtbank die Shell aanpakte, beroept zich onder andere op de rechten op leven en op gezinsleven in het Europese Verdrag van de Rechten van de Mens. Maar in een protocol van datzelfde verdrag wordt ook discriminatie verboden. Iedereen is gelijk voor de wet staat in artikel 20 van het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie. Daar is hier geen sprake van. Shell krijgt nu meer verplichtingen opgelegd dan zijn concurrenten. Dit bedrijf is de grote leerling die op zijn eentje het lokaal moet opruimen nadat de hele klas er een bende van heeft gemaakt.

Dwangsom

Deze ongelijkheid is ontstaan omdat de wetshandhaving deels is geprivatiseerd. Stichtingen en verenigingen mogen namens ons allen een schadeclaim indienen tegen een instelling, ongeacht of wij het daar mee eens zijn of niet. Dat heeft tot gevolg dat alle belastingbetalers aansprakelijk zijn voor een dwangsom jegens de stichting Urgenda, die ons allen zegt te vertegenwoordigen. De overheid moest namelijk vorig jaar op grond van een andere rechterlijke uitspraak de uitstoot van broeikasgassen met een kwart verminderen. Dat is een verplichting die niet letterlijk in het Klimaatverdrag van Parijs staat maar daar wel volgens de Hoge Raad in kan worden gelezen.

Gaat Urgenda de opbrengst van een eventuele dwangsom weer verdelen onder alle slachtoffers, namelijk de belastingbetalers?

Lees ook: Ook Shell moet zich van rechter aan Akkoord van Parijs houden

Dergelijke ongerijmdheden ontstaan door een ruime uitleg van mensenrechten. Die geven rechters vrijheid omdat ze noodzakelijkerwijs algemeen zijn geformuleerd en elkaar deels tegenspreken. Het algemene recht op leven is bijvoorbeeld strijdig met het recht op abortus.

Bovendien kan uit steeds meer mensenrechten worden gekozen. Zelfs Wit-Rusland voldoet aan enkele. Recht is geen exacte wetenschap. Eerdere rechterlijke uitspraken geven een basis voor interpretatie. Mensenrechten zijn kostbaar, dus we moeten er zuinig op zijn.

Over basale mensenrechten heerst consensus. Dat iemand niet zomaar kan worden gearresteerd of dat een Nederlander niet hoort te worden afgewezen op grond van zijn Marokkaanse of Turkse naam, is de meeste mensen duidelijk.

Maar de gedachte dat het alledaagse benzine tanken van de gezinsauto bij pompen van Shell is verbonden met de schending van de rechten op leven en een gezinsleven dwaalt af van het rechtsgevoel.

Het aanwijzen van een zondebok geeft morele voldoening maar helpt het tegen opwarming?

Hoe verder de interpretatie van de mensenrechten zich verwijdert van de consensus, des te sterker is het politieke element van een uitspraak. Politiek is bestuur bij onenigheid. Er zijn verschillende politieke standpunten over de aanpak van het klimaat en de rol van bedrijven daarin. Een uitgesproken rechterlijk standpunt over de aanpak van de opwarming van de aarde zal eerder als politiek worden gezien.

Bittere strijd

Soms moeten dergelijke uitspraken worden gedaan. Vandaar dat de VS en Duitsland anders dan Nederland constitutionele gerechtshoven kennen. Daar wordt de politieke rol van erkend doordat de volksvertegenwoordiging inspraak heeft in de benoeming van de leden. In Nederland is dat niet het geval. De Hoge Raad coöpteert zijn leden. Goedkeuring van voorgedragen kandidaten door de Tweede Kamer is een formaliteit. De Hoge Raad heeft dus minder met politiek te maken dan de Amerikaanse of Duitse constitutionele gerechtshoven.

Ook constitutionele gerechtshoven moeten voorzichtig zijn met het oprekken van de mensenrechten. In de VS heeft die geleid tot bittere strijd over de politieke samenstelling van rechtbanken. Reden temeer om terughoudend te zijn. Constitutionele rechters zijn daarin doorkneed.

Het aanwijzen van een zondebok geeft morele voldoening maar helpt het tegen opwarming? Deze rechterlijke uitspraak past in een klimaatbeleid in naam van de burgers aan wie niets is gevraagd. Iedereen kan achterover leunen, want Shell is de schuld. Maar is een fossiele gigant het beste in staat om oplossingen te bedenken? De opwarming kan eerlijker worden bestreden door de systematische handhaving van democratisch vastgestelde Europese regels die ook voor Lukoil gelden en niet door het willekeurig kiezen van een oliegigant met Nederland als hoofdadres. De proliferatie van mensenrechten leidt uiteindelijk tot de uitholling daarvan.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.