Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak: „Misschien hebben we te weinig gesproken over de uitvoerbaarheid van bepaalde wetgeving.”

Foto Lars van den Brink

Interview

Baas rechtspraak: ‘Misschien hebben we te weinig gesproken over de uitvoerbaarheid van bepaalde wetgeving’

Henk Naves | Voorzitter Raad voor de Rechtspraak

Henk Naves wil jaarlijks feedback kunnen geven aan het parlement. De Toeslagenaffaire liet hem zien hoe nodig dit is.

Dikastocratie? Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, moet toegeven dat hij het woord nog nooit had gehoord, voordat FVD-leider Thierry Baudet het in 2019 in de mond nam.

Elke rechtenstudent leert in zijn propedeusejaar over de scheiding der machten. En juist rechters hoef je niet uit te leggen dat ze niet op de stoel van de uitvoerende macht mogen gaan zitten, zegt Naves: „Daar word je als rechter mee grootgebracht.”

Toch ontstond in 2019 ineens de indruk dat de dikastès (Oudgrieks voor ‘rechter’) het voor het zeggen heeft in Nederland. De Hoge Raad bepaalde, in een rechtszaak die actiegroep Urgenda had aangespannen, dat de overheid zich aan het Klimaatverdrag van de Verenigde Naties moest houden. Twee uitspraken van de Raad van State legden een bom onder het stikstofbeleid. Baudet sprak van een „rechtersstaat”, in de Kamer werd gedebatteerd over de grenzen van de rechterlijke macht.

Lees ook: Help, de rechter grijpt de macht

Een jaar later was de communis opinio ineens een heel andere en vond de politiek dat de rechters hadden verzuimd in te grijpen. Een parlementaire commissie die onderzoek deed naar de Kindertoeslagenaffaire onder leiding van voormalig Tweede Kamerlid Chris van Dam (CDA) constateerde dat niet alleen de overheid had gefaald, maar dat ook de bestuursrechter had nagelaten burgers in bescherming te nemen tegen de Belastingdienst, die soms tienduizenden euro’s terugvorderde van onschuldige ouders.

Die conclusie is hard aangekomen, zegt Naves. Maar de baas van de rechtspraak kaatst de bal ook terug naar Eerste en Tweede Kamer: rechters kunnen de schade van doorgeschoten wet- en regelgeving niet altijd repareren. Rechters, zo suggereert Naves, zouden graag feedback willen geven aan het parlement.

Wat gaan jullie doen?

„We zijn met de rechtbanken in gesprek gegaan: welke lessen trekken jullie uit dit rapport? Uiteindelijk gaat het rapport-Van Dam over beslissingen van rechters, over hún uitspraken. Daar mag de Raad voor de Rechtspraak, de bestuurder, zich niet mee bemoeien. Maar het is wel onze taak om de discussie aan te zwengelen.”

De rechtbank in Rotterdam nam al in 2018 het besluit dat wetgeving rond kinderopvangtoeslag leidde tot onaanvaardbaar onrecht en dat er moest worden afgeweken van de regels. Pas ruim een jaar later volgde de Raad van State.

„ Het was niet enkel de rechtbank Rotterdam. Her en der waren er rechters die er anders in zaten en een andere keuze hebben gemaakt. Een van de vragen die we hebben gesteld voor de reflectie is: hoe komt het nou dat dit probleem wel lokaal aan het licht is gekomen, maar niet op de agenda is gezet bij het landelijk overleg? Ik vind het heel belangrijk dat bestuursrechters ook met oplossingen komen. De conclusies verwachten we dit najaar.”

In de inleiding van uw jaarplan voor 2021 stelt u: het parlement maakt draconische wetten die geen ruimte laten voor een goede afweging door de rechter. „Een garantie voor onrecht”, schreef u.

„We hebben nu allemaal de mond vol van de ‘menselijke maat’. Maar wet- en regelgeving moet daartoe wel de gelegenheid bieden. Anders zou dat impliceren dat de niet-democratisch gekozen rechter de wet opzij moet zetten om maatwerk te kunnen bieden. En dan zijn we terug bij de discussie over de dikastocratie.”

Wanneer mag de rechter de wet negeren?

„Soms is het nodig, dat heeft de Toeslagenaffaire laten zien. Maar je moet oppassen voor een samenleving waarin de rechter constant wetten aan de kant zet die door een democratische meerderheid tot stand zijn gebracht.”

We hebben de scheiding der machten, dus me als rechter uitspreken over het functioneren van de wetgever is wel een beetje stoere praat.

De Tweede Kamer heeft dit voorjaar besloten dat de rechter in het geval van geweld tegen politie of hulpverleners geen taakstraf mag opleggen. De Raad voor de Rechtspraak heeft hier negatief over geadviseerd.

„Ja. Wat ik confronterend vond, was dat de Kamer in dezelfde week sprak over de Toeslagenaffaire en de menselijke maat. Vervolgens wordt er een wetsvoorstel aangenomen waarin de rechter geen ruimte wordt gelaten om rekening te houden met individuele gevallen. Met de ervaring van de Toeslagenaffaire in het geheugen zeg ik: dit is geen goede keuze. Maar ik ga er niet over, voeg ik daar zachtjes aan toe. We hebben de scheiding der machten in Nederland, dus als ik als rechter me uitspreek over het functioneren van de wetgever, dan is dat wel een beetje stoere praat. Tegelijkertijd zit ik met de erfenis van de Toeslagenaffaire, waarvan je moet vaststellen dat alle staatsmachten dingen hebben laten liggen. En dat maakt dat ik me vrijer voel om namens de rechtspraak iets te zeggen.”

Wat is uw boodschap?

„De rechtspraak zit op een enorme berg aan informatie. Alle wetten, alle regelgeving, de hele uitvoeringspraktijk daarvan, zien wij elke dag langskomen. Ervaring die de wetgever en het bestuur in Nederland lang niet altijd hebben. Daarom hebben wij rechters tegen elkaar gezegd: daar moeten we iets mee doen.

Lees ook deze opiniebijdrage: Heeft de rechter in de Shell-zaak de IPCC-rapporten goed gelezen?

„Het komt er wat mij betreft op neer dat de vertegenwoordigers van die drie staatsmachten elkaar ten minste één keer per jaar ontmoeten en dat feedback wordt gegeven als dat nodig is. Ik ben heel benieuwd hoe de andere staatsmachten zullen reageren.”

De politiek is jarenlang bezig geweest met harder aanpakken en zwaarder straffen. Nu ligt bij iedereen ineens het woord rechtsstaat op de lippen. Wat vindt u daarvan?

Bedachtzaam: „Ik denk dat je dat een van de winstpunten van de Toeslagenaffaire zou kunnen noemen: dat de rechtsstaat weer met vette letters op de agenda staat. Misschien hebben we te weinig gesproken over de uitvoerbaarheid van bepaalde wetgeving. Misschien praten we te weinig over de grote lijnen en spreken we te veel over de kleine dingen, ad-hoc-zaken, de waan van de dag. Dingen waarmee je kunt scoren.”

Hij denkt opnieuw na. „Ik denk dat het de taak is van de staatsmachten om kathedralen te bouwen. Gebouwen waar je vroeger eeuwen over deed.”

Premier Rutte zei twee weken geleden ineens in het kader van zijn ‘radicale ideeën’ voor een andere bestuurscultuur dat burgers meer toegang moeten krijgen tot het recht. Daar zult u blij mee zijn.

„Ik vind het wel bijzonder dat iedereen spreekt over ‘toegang tot het recht’, terwijl in artikel 17 van de Grondwet staat dat de burger toegang heeft tot de rechter. Wij pleiten al jaren voor lagere griffierechten. Voor voldoende geld voor de rechtsbijstand. En ook een fatsoenlijk gefinancierde rechtspraak. Wij willen sneller werken en daarvoor hebben we nog te veel zaken op de plank liggen. Om die zaken weg te werken willen we tweehonderd rechters extra benoemen. Daarvoor is structureel 100 miljoen euro extra nodig.”

Misschien kunt u dan ook meer uitspraken online publiceren. Dat gebeurt nu nog sporadisch.

„Rechters doen elk jaar zo’n anderhalf miljoen uitspraken, daarvan publiceren we er nu minder dan 5 procent. Dat vinden we te weinig. We willen de komende jaren toegroeien naar, pin me er niet op vast, een percentage van tegen de 75 procent.”