Podcast: drie journalisten onderzochten jaren homoseksualiteit in het profvoetbal

Profvoetbal In het Nederlandse betaalde mannenvoetbal is homo zijn nog altijd lastig. De schaduwspits vertelt het verhaal van de voetbalprof in de kast.

Foto Getty Images

Het is een ongemakkelijke vraag, zegt Winfried Baijens in de nieuwe NOS-podcast De Schaduwspits, „maar ik moet hem toch stellen als je het niet erg vindt: klopt het dat jij homo bent?” Die ‘jij’ is een man die op het hoogste niveau in de Nederlandse profvoetballerij actief is. Zijn antwoord: „Eh ja, dat klopt.”

Het telefoongesprek is de voorlopige apotheose van een driejarig onderzoek naar homoseksualiteit in het Nederlandse profvoetbal, door NOS Journaal-presentator Baijens en collega’s Jeroen Gortworst (NOS Stories) en Rivkah op het Veld (Studio Sport). De eerste twee afleveringen van hun vijfdelige podcastserie De Schaduwspits verschijnen dit weekend.

De sportman uit het telefoongesprek zit in de kast en blijft daarom anoniem; het gesprek wordt nagespeeld door een acteur. „Liefst hebben we natuurlijk dat iemand openlijk spreekt, dat was het hoofddoel”, vertelt Baijens in een videogesprek. Hij benadrukt echter ook dat het project geen jacht is „naar iemand die gay is en in de kast zit”. Bij zo’n aanpak zal sowieso geen enkele prof in de openbaarheid treden, denkt Baijens.

Roddels en geruchten

De NOS’ers hebben inmiddels met zoveel mensen koffie gedronken, dat ze met zekerheid durven zeggen dat er in het Nederlands betaald mannenvoetbal meer homo’s op het veld staan. Aan roddels en geruchten ook geen gebrek. Verschillende journalisten maakten er al werk van, maar tot nu toe kwam niemand zo dichtbij het brengen van een coming-out-verhaal over iemand zo hoog in het Nederlandse betaalde mannenvoetbal als de drie NOS-journalisten. Baijens noemt dat „het resultaat van heel veel gesprekken voeren, maar toch ook van veel toeval.” Meer details willen de makers niet kwijt, ook niet of het een voetballer of bijvoorbeeld trainer betreft. „Het gaat hier wel om iemands persoonlijk leven hè”, zegt Op het Veld.

Hoe maak je een podcast over zo’n gevoelig onderwerp? En waarom moest de serie er komen? „De KNVB draagt uit dat voetbal voor iedereen is, maar dat is op dit moment gewoon niet het geval”, zegt Gortworst over zijn motivatie. Een week geleden hield hij nog een interview met een jongen die op zijn vijftiende stopte met voetbal, omdat hij zich vanwege zijn seksuele oriëntatie niet veilig voelde in zijn team. “Gewoon heel erg.”

Je wordt herinnerd aan maar één ding: dat je homo bent

Homo’s mijden ‘machosporten’ als voetbal, staat in een overzichtsstudie van het Sociaal en Cultureel Planbureau uit 2017, omdat acceptatie van die oriëntatie niet wordt verwacht. Op het veld en op de tribune bij het mannenvoetbal is ‘homo’ dan ook een veel gebruikt scheldwoord. Een rolmodel in de vorm van een openlijk homoseksuele profvoetballer zou kunnen helpen om de cultuur te verbeteren, denken de makers. Natuurlijk, ook binnen sommige andere sporten is homoseksualiteit in meer of mindere mate nog steeds taboe, maar voetbal is volksport nummer één, zegt Baijens. „Al die voetballende jongetjes komen terecht in een omgeving waar die ene norm zo geldt — dat je geen homo mag zijn. Dat maakt het tot een maatschappelijk belangrijk thema.”

Lees ook dit beeldverhaal over racisme in het profvoetbal: ‘Hoe kon ik racisme in het voetbal in beeld brengen met alleen portretten?’

Maar ja, presenteer in een podcast maar eens het eerste mannelijke rolmodel. Uit diezelfde SCP-overzichtsstudie: ruim 80 procent van de Nederlandse profvoetballers denkt dat het voor een homoseksuele speler moeilijk is om in het Nederlandse betaald voetbal uit de kast te komen. Volgens ruim twee derde van de spelers is het voetbalklimaat zeer ongastvrij en gesloten.

Bovendien zijn de media „onderdeel van het probleem”, aldus Gortworst. Een derde van de profvoetballers in Nederland meent dat de landelijke aandacht die een coming-out oplevert, het proces bemoeilijkt (SCP). „Als je nu uit de kast komt, ben je de eerste en word je de komende jaren telkens uitgenodigd door talkshows,” zegt Gortworst, „dat moet je maar net willen.” Op het Veld: „Niet iedereen is geboren om de barricaden op te gaan.” In de podcast zoekt ze onder meer uit waarom er in Nederland wél openlijk lesbische profvoetballers zijn.

Zorgvuldig geformuleerde brief

Om de kans op een ‘nationale’ coming-out zo groot mogelijk te maken, pogen de makers „een veilige omgeving” te creëren, „zodat die persoon het zelf wil vertellen”, aldus Baijens. Met de geruchten doen ze niets. „Je gaat zo’n voetballer natuurlijk niet bellen en zeggen: ik heb gehoord dat... Dan ga je over de grens van het fatsoenlijke. Is het doel zo heilig dat je iemands privéleven bruuskeert?”

In plaats daarvan zochten ze samenwerking met de John Blankenstein Foundation. Vertrouwenspersonen van die stichting – die zich inzet voor homoacceptatie in de sport – kennen homoseksuele profvoetballers. Een door de podcastmakers „zeer zorgvuldig geformuleerde brief” gericht aan homo’s in het voetbal werd vervolgens verspreid in hun netwerken.

Met de eerste afleveringen hopen de makers dat meer profs zich melden – hoe de serie eindigt staat bewust nog niet vast. „Natuurlijk zou het gesprek nog een stap verder komen als iemand uit de anonimiteit wil stappen”, zegt Op het Veld. De prof uit het telefoongesprek zal dat voorlopig waarschijnlijk niet doen: dat een acteur zijn woorden uitspreekt was al „vijf bruggen te ver”, zegt Baijens. Het verhaal van de voetbalprof wordt verteld in aflevering 4. Omdat de montage nog niet rond is, mag NRC er nog niet uit citeren.

Er wordt weleens gezegd: doe het gewoon, stap eruit, er klinken ook verwijten naar die jongens zelf. Maar je wilt niet dat je carrière verstoord wordt door welk element ook

De drie begrijpen door hun onderzoek voor De Schaduwspits beter waarom het voor profvoetballers lastig is uit te komen voor hun homo-zijn. „Eerder dacht ik: natuurlijk moet je uit de kast komen”, zegt Gortworst. Als je de eerste bent, dacht hij, dan ben je na je profcarrière misschien zelfs wel verzekerd van een nieuwe loopbaan; als ervaringsdeskundige. „Maar ik ben tot het inzicht gekomen dat het heel heftig is om homo te zijn in het profvoetbal.” Als je ervoor uitkomt, word je ieder weekend in het stadion met spreekkoren geconfronteerd, voorziet Gortworst. „Dan word je steeds herinnerd aan één ding: dat je homo bent – en niet aan hoe je hebt gevoetbald.”

Die inzichten willen de makers delen met de luisteraar – misschien wel minstens zo belangrijk als het introduceren van een openlijk homoseksuele profvoetballer. Dat doet ertoe, zegt Baijens, omdat over de problematiek van homoseksualiteit in topsport soms badinerend wordt gedaan. „Er wordt weleens gezegd: doe het gewoon, stap eruit, er klinken ook verwijten naar die jongens zelf.” Maar je kunt als profvoetballer maar kort pieken, zegt Baijens. „Je wilt niet dat je carrière verstoord wordt door welk element ook.”

Stroefheid

Indruk maakten opnames in een voetbalkantine, waar Baijens en Op het Veld met amateurvoetballers van 16 tot 18 jaar oud spraken over homoseksualiteit. Wat als zij zouden weten dat een ploeggenoot homo is? „Toen we het daar over hadden, zag je de stroefheid in die koppies”, vertelt Baijens. Homoseksualiteit was voor deze jongens „niet verenigbaar” met voetbal. „Dan moet diegene zich toch echt in een andere kleedkamer omkleden, zeiden jongens bijvoorbeeld.”

Lees ook dit interview met profvoetballer Merel van Dongen: ‘Graag was ik als eerste man uit de kast gekomen’

Baijens en Op het Veld vertelden in die kantine óók dat zij – net als Gortworst – zelf homoseksueel zijn. „Heel ongemakkelijk was dat”, vertelt Baijens. Niet dat hij daar in die kantine angst voor afwijzing voelde: „Gelukkig ben ik 43, dus dat gevoel heb ik niet meer zo. Maar het is gewoon niet prettig.” Op het Veld: „We hoorden ongefilterd hoe zo’n groepsdynamiek is, dat blijft wel hangen.”

Ook op andere momenten in de podcast komt de seksuele oriëntatie van de journalisten naar voren. Dat zij door openheid meer zichzelf kunnen zijn, gunnen ze anderen ook, is wat doorklinkt. Zo zegt Op het Veld in een van de afleveringen haar eigen verhaal te vertellen „om te laten zien dat er niet alleen maar zware coming-out-verhalen zijn, het kan ook leuk zijn.” Het lijkt een boodschap gericht aan homoseksuele profvoetballers in de kast. Gortworst: „Jonge spelers zeggen het allemaal: er moet iemand opstaan, dat je kan zeggen: hij is het en ik ben het ook.”