Reportage

Zijn de gevaccineerden straks solidair met de niet-gevaccineerden?

Vaccinatiesolidariteit Als weinig mensen zich laten vaccineren in een wijk of gemeente, moet dan de hele provincie straks weer in een lockdown?

Betogers protesteren tegen de coronamaatregelen, lockdowns en vaccinatiepaspoorten in Amsterdam. De demonstratie werd 15 mei in verschillende steden wereldwijd gehouden.
Betogers protesteren tegen de coronamaatregelen, lockdowns en vaccinatiepaspoorten in Amsterdam. De demonstratie werd 15 mei in verschillende steden wereldwijd gehouden. Foto Evert Elzinga/EPA

Als straks in een gemeente of een wijk weinig mensen zich vaccineren – en er komt daardoor een Covid-uitbraak – moet de rest van de provincie dan ook wéér in lockdown? Moeten de lokale cafés, winkels en scholen dan weer dicht? Daar heeft de gevaccineerde meerderheid, elders in de provincie, na de zomer waarschijnlijk weinig zin in.

De vraag is actueel nu uit onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek blijkt dat in het eerste kwartaal van 2021 71 procent van de volwassenen zei zich te willen laten vaccineren. 15 procent twijfelt, de rest wil niet. Voor groepsimmuniteit moet zeker 70 maar misschien wel 85 procent (tussen de 10 en 12 miljoen) van de volwassenen zich laten inenten óf de ziekte hebben doorgemaakt – kinderen en tieners hoeven het coronavaccin vooralsnog niet te nemen. 1,7 miljoen Nederlanders zijn al besmet geweest. Er zijn 8,6 miljoen mensen gevaccineerd, van wie 2,6 volledig.

Alles draait in de coronacrisis om solidariteit, zegt Babette Rump, arts Maatschappij en Gezondheid (een specialisme) en ethicus. Eerst met de ouderen en chronisch zieken, en dus ook met hun verzorgers in verpleeghuizen, thuiszorg en ziekenhuizen. Daarna ging het om eenzame scholieren en studenten en kleine ondernemers. En nu verschuift de vraag: hoe solidair moet de meerderheid zijn met de minderheid die zich niet laat vaccineren tegen corona?

Rump promoveerde op dit soort ethische vragen in de infectieziektebestrijding. „Zestien maanden geleden, toen de crisis begon, brak de dijk door en was iedereen bang om nat te worden. Solidariteit was toen in ieders belang. Nu zien veel mensen: ‘Ik wórd niet nat. Ik heb eigenlijk meer last van het hozen dan van het water.’ Nu is het de vraag: ben je solidair uit eigenbelang of uit principe?”

De meeste mensen laten zich nu vaccineren. Niet omdat ze zelf veel risico lopen op ernstige Covid-19, maar voor het groepsbelang. Rump: „De vraag is dan: gaan we dan ook nog solidair zijn met mensen die we niet solidair vinden omdat ze zich niet laten inenten?”

Free-riders

Free-riders, mensen die profiteren van de groepsimmuniteit als anderen zich laten inenten, heb je altijd, zegt Rump. „Bij mazelen zijn er ook ouders die hun kinderen niet laten inenten. Doordat 95 procent van de kinderen wel wordt ingeënt, verspreidt de ziekte zich zelden. Dat niet-gevaccineerden daar ook van profiteren, accepteren we als maatschappij. Het is de vraag hoeveel free-riders de maatschappij kan accepteren bij Covid-19. Vaccinatie is niet verplicht en zal dat ook niet worden.”

Als mensen zich niet laten inenten uit angst, zegt Rump, dan is het zaak ze beter voor te lichten over de risico’s: de kans op een ernstig verloop van Covid-19 is groter dan de kans op een bijwerking van een vaccin. Zeker de vaccins van Pfizer en Moderna zijn, nu vele miljoenen mensen ermee zijn ingeënt, veilig gebleken. En zelfs de risico’s van AstraZeneca (trombose bij 1 op de 100.000 patiënten) zijn kleiner dan het risico van een ernstig verloop van een coronabesmetting, uitgezonderd bij mensen onder de dertig jaar.

Lees ook: Mag je straks meer met een prik?

Als je alle risico’s kent en weloverwogen een vaccin weigert, verandert dat dan de zaak? Rump: „Dat betwijfel ik. In elk geval kun je als maatschappij sowieso niemand de toegang tot publieke voorzieningen weigeren zoals scholen, universiteiten, het stadhuis of het ziekenhuis, omdat hij zich weigert in te enten.”

Maar een vaccinatiebewijs verlangen voor reizigers? Everhard Hofstra vindt dat een legitieme vraag. Hij is voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Infectieziektebestrijding en werkt ook als arts Maatschappij en Gezondheid. „Mensen die zich niet laten inenten, ervaren een vaccinatiepaspoort misschien als dwang om je te laten inenten. Dat is geen dwang, want verplicht is vaccineren niet en reizen ook niet. Maar het is wel drang. Zonder vaccinatie of negatieve test kun je niet reizen. En dat mág in de infectiebestrijding, míts de drang proportioneel is en de besmetting niet op een andere manier is te voorkomen.”

Niet op de blaren

Het is niet zo dat als je een vaccin weigert, je maar op de blaren moet zitten, zeggen zowel Rump als Hofstra. Hofstra: „Dat doen we ook niet met rokers of obesen. Zij krijgen ook medische hulp als ze een ziekte hebben die komt dóór de verslaving.”

Toch zijn maatregelen soms wel geoorloofd. Kinderdagverblijven mogen sinds vorig jaar peuters weigeren die niet zijn gevaccineerd tegen mazelen, omdat hun ouders daarmee baby’s (die nog niet ingeënt kúnnen worden tegen mazelen) mogelijk in gevaar brengen.

Lees ook: Kinderartsen waarschuwen: wet maakt crèches niet veiliger

„Het moeilijke is dat Covid-19 een heel ander soort infectieziekte is dan we gewend zijn”, zegt Babette Rump. „Bij tuberculose bijvoorbeeld, een besmettelijke ziekte waar medicijnen voor bestaan, kan iemand die medicijnen weigert verplicht worden geïsoleerd. Dan geldt het schade-principe: jouw vrijheid houdt op waar je mij schade toebrengt. Bij tuberculose is het besmettingsverband echter duidelijk: één op één. Bij Covid-19 is dat minder. Dat gaat van de leerling op de klasgenoot op diens oma, van wie de buurman uiteindelijk op de intensive care belandt”, zegt Rump.

En wat als in een gemeente, of een wijk, de vaccinatiegraad heel laag blijft, en er daardoor een coronauitbraak komt? Hofstra: „Als er bijvoorbeeld op Urk in de toekomst een uitbraak is, zal die eerst worden ingedamd door de GGD, met testen en bron- en contactonderzoek. Als dat ontoereikend is, dan kan het medisch gezien misschien wenselijk zijn de rest van de provincie weer tijdelijk in lockdown te doen. Maar of dat maatschappelijk aanvaardbaar is? Daar moet Tweede Kamer, of de maatschappij, dringend over nadenken.”