Recensie

Recensie Boeken

Koraalseks is niet zonder risico

Natuur In haar nieuwe boek beschrijft journalist Elizabeth Kolbert hoe de mens ingrijpt in zijn omgeving.

Great barrier reef, Koraalrif in Australië.
Great barrier reef, Koraalrif in Australië. Foto Daniel Osterkamp

‘Gevaar. U vaart de elektrische visbarrières binnen. Hoog risico op een elektrische schok.’ Journalist en Pulitzerprijswinnaar Elizabeth Kolbert begint haar boek varend op een boot op het Sanitary and Ship Canal bij de Amerikaanse stad Chicago. Een deel van dat kanaal staat onder stroom. De elektrische barrière moet Aziatische karpers tegenhouden die anders voor schade zorgen in het Michiganmeer.

Van oorsprong komen daar helemaal geen karpers voor. Ze zijn erheen gebracht als natuurlijke oplossing om de wildgroei aan waterplanten in bedwang te houden. Alleen vreten ze zoveel dat ze alles overnemen, andere vis komt er amper nog voor.

Het kanaal waarop Kolbert vaart is ook kunstmatig. Aan het einde van de 19de eeuw werd het gegraven om te voorkomen dat water vol afval van de stad Chicago via de rivier de Chicago in het Michiganmeer belandde, de drinkwatervoorziening van de stad. Dankzij het kanaal veranderde de rivier van stroomrichting. ‘De omkering van de Chicago was het grootste publieke werk van zijn tijd, een schoolvoorbeeld van wat, zonder ironie, „de onderwerping van de natuur” werd genoemd’, schrijft Kolbert. Maar de gevolgen waren ongekend. ‘Het zette de hydrologie van ruwweg tweederde van de Verenigde Staten op zijn kop.’ De waterplanten zijn er het gevolg van.

Uiteenvallende schoen

In Onder een witte hemel beschrijft Kolbert hoe de mens ingrijpt in zijn omgeving. Ze laat zien dat dit meestal leidt tot onvoorziene gevolgen, waarop nieuw ingrijpen noodzakelijk is, dat weer leidt tot onvoorziene gevolgen en nieuw ingrijpen.

Neem de stad New Orleans, in de delta waar de Mississippi uitmondt in de Golf van Mexico. Eeuwenlang zorgden overstromingen voor afzettingen van slib op het land. Maar hoe meer mensen er gingen wonen, hoe vervelender overstromingen werden. ‘Duizenden kilometers aan dijken, noodkeringen en beschoeiingen zijn aangelegd om de Mississippi in toom te houden. Maar dit uitgestrekte systeem is de reden dat de regio inmiddels als een oude schoen uit elkaar valt.’ Het land klinkt in en overstromingen hebben steeds ernstiger gevolgen.

‘We kunnen onze problemen niet oplossen met hetzelfde denken waarmee we die hebben veroorzaakt’, zei Albert Einstein. Kolbert ziet het staan op de muur van het Center for River Studies van de Louisiana State University. Toch wordt steeds besloten de dijken verder te versterken in plaats van delen van de stad onder water te zetten of te verplaatsen. ‘Dat mag in geofysisch opzicht nog zo verstandig zijn, politiek gezien is zoiets volkomen onhaalbaar.’ Die reflex is er niet alleen in Amerika maar overal ter wereld.

Geen blauwe lucht

In Australië is Kolbert getuige van ‘koraalseks’. In een verduisterd aquarium vol koralen wacht ze met studenten en promovendi nachtenlang op het moment dat de koralen massaal kraalvormige bundeltjes met voortplantingscellen loslaten. Op het Great Barrier Reef vindt dit maar één keer per jaar plaats, in november of december, na volle maan. De onderzoekers proberen hier embryo’s te laten ontstaan die beter bestand zijn tegen hogere zeewatertemperaturen – de oorzaak van het afsterven van het Great Barrier Reef. In de derde nacht is het raak en zijn de studenten opgewonden in de weer met emmers koraalsperma.

Kolbert wacht het resultaat niet af. Ze is alweer op weg om te kijken hoe elders in Australië een exotische reuzenpad – ooit binnengehaald als keverbestrijder, maar giftig en daardoor een bedreiging voor veel soorten – minder giftig gemaakt wordt door aanpassing van het genoom.

Wie de bizarre voorbeelden vanaf een afstandje beziet, bekruipt somberte, over mens en aarde. Toch is het geen somber boek. Kolbert hanteert een lichte toon, subtiel en soms ironisch. Ze benoemt wel wat er volgens haar misgaat, maar het leest niet als een opgeheven vingertje.

Kolbert eindigt bij de megalomaanste van alle ingrepen: het inspuiten van grote hoeveelheden deeltjes in de stratosfeer die zonlicht weerkaatsen. Het zou ervoor zorgen dat de aarde minder opwarmt, misschien zelfs afkoelt. Het zorgt er ook voor dat wie omhoog kijkt geen blauwe lucht meer ziet, maar een witte hemel. De techniek is controversieel, experimenten vinden nog niet plaats dus Kolbert kan geen gevolgen aanschouwen. Na gelezen te hebben over al die andere kleine en grote ingrepen weet de lezer, dat kán niet anders dan misgaan. Maar wat is het alternatief?