Duitse onderzoekers: ‘Oorzaak zeldzame trombose na vaccinatie gevonden’

Bijwerking Zwervende spikes kunnen zeldzame trombose na coronavaccinatie veroorzaken, denken Duitse onderzoekers. Hun artikel moet nog door vakgenoten worden beoordeeld.

Verpleger toont een flesje met het AstraZeneca-vaccin in Panama.
Verpleger toont een flesje met het AstraZeneca-vaccin in Panama. Foto AFP

Mogelijk is het mysterie van de zeer zeldzame maar ernstige bijwerkingen van de vaccins van AstraZeneca en Janssen opgelost. Duitse onderzoekers hebben een zwakte blootgelegd in de moleculaire werking van deze vaccins. Het onderzoek onder leiding van Rolf Marschalek van de Goethe universiteit in Frankfurt am Main verscheen deze week als preprint, een wetenschappelijk artikel dat nog niet is beoordeeld door vakgenoten.

Diverse landen hebben vanwege de ernstige bijwerkingen het gebruik van AstraZeneca en soms ook Janssen stopgezet of beperkt tot een minder risicovolle groep. De Europese geneesmiddelenautoriteit EMA stelt nog steeds dat het voordeel van vaccinatie bij deze vaccins opweegt tegen de nadelen. „De beoordeling loopt nog altijd, ook om te achterhalen wat mogelijk oorzaken zijn van de ernstige maar zeldzame bijwerking”, zegt een woordvoerder van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen in een reactie. „Het is echter nog te vroeg om hier inhoudelijk op te reageren. Het gaat nu om een voorpublicatie. We wachten de definitieve publicatie af.”

Zwervende spikes

Volgens het team van Marschalek kan een verkeerde bewerking in de celkern van de gastheer ertoe leiden dat er onvolledige stukjes van het spike-eiwit gemaakt worden. Die stukjes missen het „anker” waarmee het spike-eiwit normaal gesproken in de celmembraan vastzit. Daardoor kunnen ze gaan zwerven door het lichaam. Ze kunnen binden aan de receptoren van cellen in de bloedvatwand, net als het coronavirus dat bij een infectie doet. Die gebonden stukjes vreemd eiwit worden ook herkend door de door het vaccin opgewekte antistoffen en dat kan lokaal heftige ontstekingen geven, met als gevolg verstoppingen en lekkages van bloedvaten.

Dit is wellicht ook het effect dat optreedt bij ernstig zieke Covid-19-patiënten, die overal in hun lichaam bloedstolsels kunnen krijgen. De Duitse wetenschappers spreken provocerend van een „Vaccine-induced Covid-19 Mimicry Syndrome”.

Officieel wordt de zeldzame bijwerking van de coronavaccins „Vaccine-induced immune thrombotic thrombocytopenia” (VITT) genoemd. Het is de combinatie van stolselvorming (trombose) én een tekort aan bloedplaatjes (trombocytopenie).

Britse onderzoekers vonden in april al een overtuigende verklaring voor het verdwijnen van bloedplaatjes na vaccinatie met AstraZeneca. Eiwitten in het vaccin zouden in zeer zeldzame gevallen antistoffen kunnen opwekken die de plaatjesfactor PF4 in het bloed aanvallen. PF4 stimuleert de aanmaak van bloedplaatjes die nodig zijn voor de stolling. Bij veel, maar niet alle, VITT-patiënten zijn inderdaad antistoffen gericht tegen PF4 aangetroffen.

Paar dagen na de prik

Volgens het Duitse team van Marschalek is er dus nog een tweede mechanisme in het spel, dat veel andere kenmerken van VITT kan verklaren. Ten eerste het moment waarop de verschijnselen optreden; niet direct maar vaak pas vier dagen tot een maand na de prik. Dat komt ongeveer overeen met de tijd die het lichaam nodig heeft om antistoffen tegen het spike-eiwit te maken. Dat de bijwerking vooral jongeren en vrouwen treft, kan komen omdat hun afweersysteem gemiddeld feller reageert.

Maar het sterkste argument in de theorie van Marschalek is dat hij hiermee kan verklaren waardoor de bijwerking veel vaker optreedt bij AstraZeneca dan bij Janssen, respectievelijk bij 1 op 120.000 gevaccineerden en 1 op de 500.000. De instructie voor het spike-eiwit in het AstraZeneca-vaccin bevat namelijk veel meer ‘breekpunten’, plaatsen waar de omzetting van de DNA-instructie naar boodschapper-RNA kan worden afgebroken. Dat mechanisme noemen moleculair biologen splicen en is een bewerking die uitsluitend plaatsvindt in de celkern.

Dat verklaart ook waarom de twee andere toegelaten vaccins, Pfizer-BioNTech en Moderna, niet zulke bijwerkingen hebben. Deze vaccins leveren direct kant-en-klaar boodschapper-RNA van het spike-eiwit af, dat nooit in de celkern terechtkomt.

In proeven met cellen liet Marschalek zien dat zulke inkortingen inderdaad kunnen optreden, waardoor er zwervende spikes zouden kunnen ontstaan.

Theoretisch lijkt zijn hypothese te kloppen als een bus, maar het bestaan van losse, zwervende spikes in het menselijk lichaam is nog niet aangetoond, niet bij VITT-patiënten en evenmin bij patiënten met ernstige Covid-19.

„Het is een interessante hypothese met bijbehorend experiment, maar het is niet in patiënten onderzocht”, reageert ook hoogleraar interne geneeskunde Menno Huisman van het LUMC in Leiden, „Op grond van deze waarnemingen kun je niet zeggen dat dit soort vaccins maar niet meer gegeven moeten worden.”

Aanvulling 19:50: Dit artikel is aangevuld met de reactie van Menno Huisman