Opinie

Complotdenken of kritiek? Doe de wappietest

Aylin Bilic

Alsof ze het onderling hadden afgesproken doken ze de afgelopen dagen ineens weer op via interviews in de media: Coen Teulings en Barbara Baarsma, tot februari twee van de belangrijkste leden van Herstel-NL. Dat collectief pleit voor een andere aanpak van de coronacrisis. Kort gezegd: minder lockdown voor gezonde mensen en meer afzondering van kwetsbaren en ouderen.

Het geluid van Herstel-NL kreeg enige ruimte in de media. Totdat de groep met een plan kwam om Nederland open te gooien. De stemming sloeg onmiddellijk om. De algemene opinie: het zijn viruswappies. Kopstukken Baarsma en Teulings namen afstand van Herstel-NL en waren daarna niet meer te horen of zien. Met hun carrières zou het waarschijnlijk nooit meer goedkomen, zei een politicus tegen me.

Vanaf dat moment waren er nog maar twee smaken in het coronadebat: je volgde de lijn van RIVM, WHO en regering (met hooguit kritiek op details zoals de snelheid van versoepelingen), of je was een gekkie. Serieuze critici durfden hun mond nauwelijks nog te openen. Media leken niet meer te weten hoe ze onderscheid moesten maken tussen serieuze kritiek en ongefundeerde idiotie en deden interviews met wetenschappers die een alternatieve aanpak suggereerden maar in de ban. Pieter Klok, hoofdredacteur van de Volkskrant, zei: „Normaal zeg ik: meningsvorming is vrij. Maar niet in zo’n lockdown die het hele leven bepaalt.” Even terughoudend met de kritiek op het RIVM.

Terwijl er een simpel criterium is om uit te maken of iemand met doordachte kritiek en alternatieven komt, of uit zijn nek kletst. Dat criterium – ik noem het de ‘wappietest’ – luidt: past de vermeende criticus zijn kritische houding ook toe op de alternatieve theorie of verklaring die hij propageert? Baarsma en Teulings doen dat. Ze onderbouwen hun alternatieve aanpak – van dat afzonderen van kwetsbaren – onder meer met wetenschappelijke rekenmodellen, gevuld met cijfers van het RIVM zelf. En staan daarbij open voor kritiek.

Met een heel ander soort ‘critici’ kreeg ik zelf te maken toen ik begin december op tv zei dat ik wel wat zag in een vaccinatiepaspoort. Ik kreeg direct tientallen reacties: dat ik me door de staat liet aansturen, dat ik klakkeloos alles slikte wat de ‘mainstream media’ me op de mouw spelden. Een vroegere goede vriendin schreef: „Jouw taak zou moeten zijn waarheden te onderzoeken in plaats van kritiekloos meegaan met manipulerende media.” Ze stuurde me een link naar een YouTube-documentaire – „Een goede documentaire met wetenschappelijke feiten”. Het bleek knip- en plakwerk, dat inmiddels niet meer online te vinden is, met als kernboodschap: corona is door ‘Big Pharma’ bedachte lariekoek.

Het is de mantra geworden onder virusontkenners, van Willem Engel tot Forum voor Democratie: ‘virusgelovigen’ zijn blind, kunnen niet kritisch nadenken en slikken alles voor zoete koek.

Hoe het volgens hen dan wel in elkaar zit? Er is inmiddels een bonte verzameling aan theorieën. Via 5G-zendmasten wordt het virus verspreid, beweren sommigen; volgens anderen willen Big Pharma en politici de controle over mensen volledig overnemen door hen iets in te spuiten. Die visies verkondigen en verspreiden ze vol overtuiging.

Lees ook: Hoofdredacteuren blikken terug. ‘Corona heeft ook ons overspoeld’

Hier komt de wappietest van pas. Laten de verkondigers van alternatieve verklaringen hun ‘kritische houding’ daar ook op los? Nee. Daar gaat hun kritische blik over op kritiekloos geloven, al zien ze dat zelf anders. De ‘onderbouwing’ is meestal zo gekunsteld of geknutseld dat ze die onmogelijk zelf serieus kunnen nemen. En toch doen ze het.

Het mooie van de wappietest is dat je ’m ook op andere terreinen kunt inzetten. Zo zijn er nog steeds Nederlanders die door de ‘verhaaltjes heen prikken’ dat de Russen de MH17 hebben neergehaald. Maar bij hun alternatieve verklaring – dat Oekraïne erachter zat bijvoorbeeld – gaat hun kritische houding in de nulstand. Of neem wetenschappers die wetenschappelijke kritiek hebben op aspecten van de evolutietheorie. Gaten proberen te schieten in theorieën is de taak van iedere wetenschapper. Maar waar het bij gelovige wetenschappers – in de VS zijn er nog steeds velen – vervolgens misgaat is wanneer ze vervolgens het scheppingsverhaal als alternatieve theorie inbrengen. Daarbij is hun kritische blik vervolgens totaal afwezig. Wappies dus.

Baarsma en Teulings kwamen wél met serieuze kritiek en met serieuze alternatieven voor heersende theorieën, al was hun kritische geest bij dat ‘Er is een plan waarmee Nederland open kan’-verhaal misschien even wat bedwelmd. Ik hoop van harte dat ze vanaf nu hun oprechte en doorwrochte kritiek op de bestaande coronaconsensus weer laten horen.

Aylin Bilic is ondernemer en publicist.