Wagner ontmoet Borneo in opera Ine Aya’ over ontbossing

HOLLAND FESTIVAL In de nieuwe opera Ine Aya’ vervloeien en botsen westerse en oosterse mythen. Wagners Noordse oppergod Wotan wil – zoals de mens nu – de levensboom van kennis en macht beroven. Maar de Moeder Aarde uit de Kayan-legenden op het eiland Borneo laat zich niet onderwerpen.

Regisseur Miranda Lakerveld in het rode shirt tijdens een repetitie van Ine Aya’. Componist Nursalim Yadi Anugerah zit rechts voor het raam.
Regisseur Miranda Lakerveld in het rode shirt tijdens een repetitie van Ine Aya’. Componist Nursalim Yadi Anugerah zit rechts voor het raam. Foto Jeffry Bakker

In de Noordse mythologie is Yggdrasil een boom, die de werelden samenbindt en zonder wie niets kan bestaan. De boom als bron van leven en wijsheid duikt in veel religies en oude legenden op. Kayo’ Aya’ noemen ze haar in de Kayan-cultus op Kalimantan, het Indonesische deel van het eiland Borneo. Regisseur Miranda Lakerveld bouwt in haar nieuwe opera Ine Aya’ niet alleen een brug over de afgronden van tijd en afstand tussen beide mythen, maar gebruikt die verhalen ook als een spiegel voor de verstoorde verhouding tussen mens en natuur in het nu.

„Het woud is de levensader van de Kayan, maar het wordt platgebrand om onze economische honger naar palmolie te stillen”, zegt Lakerveld. „Deze ontbossing verwoest niet alleen de natuur, maar ook sociale structuren: mensen kunnen niet meer hun eigen eten vergaren en door herhuisvesting vallen gemeenschappen uit elkaar. Het betekent dat oude tradities en hun verhalen vervagen.”

Voor de Kayan is het bos de koelkast die hun eten bewaart, legt de Indonesische componist Nursalim Yadi Anugerah uit. „Ze nemen wat ze nodig hebben en niet meer. Dat is hun manier om ontzag voor de natuur te tonen.” Enkele jaren terug ontmoette hij Lakerveld in de Javaanse stad Yokyakarta. Hij vertelde haar over het grote Kayan-epos Takna’ Lawe’, en de Nederlandse regisseur herkende er meteen elementen in uit Wagners operacyclus Der Ring des Nibelungen. Ze distilleerden er samen een voorstelling uit voor het Holland Festival.

Lakervelds World Opera Lab doet wat de naam suggereert: een versplinterende wereld door muziek, zang en dans laten beseffen dat verschillende culturen meer elkaar delen dan ze vaak denken, zoals eerder in een reconstructie van Monteverdi’s Arïanna. „Die dialoog is wezenlijk want we bewonen met zijn allen deze ene planeet. Klimaatverandering treft niet enkel iedereen, maar zij is een probleem van een omvang die de mensheid nauwelijks kan bevatten”, vindt Lakerveld.

Enige nederigheid zou de ‘meesters over de schepping’ daarom wel passen. „In Wagners Ring gaan onze wereld en die van de goden – die verdacht veel op ons lijken – ten slotte ten onder in vuur en water. Wacht dat lot ons ook? Of moeten we de Wotan in ons tot bescheidenheid dwingen?”

De Noordse oppergod zwerft in de opera Ine Aya’ over de aarde op zoek naar de eeuwige levensboom, die hij vindt als Kayo’Aya’ op Kalimantan. Wotan gelooft dat haar geheimen hem alle wijsheid en macht over de natuur en het universum zullen geven. Maar Moeder Aarde – Ine Aya’ in de Kayan-mythologie – weigert hem die kennis. Zijn sluit de heerszuchtige god op in de boom.

Hij belichaamt enerzijds het menselijke verlangen om het leven tot in de kern te doorgronden, maar in zijn geval – en vaak ook in het onze – kent die wens geen grenzen. Alles moet ervoor wijken. Hij valt ten prooi aan een besmettelijke en verslavende hebzucht”, zegt Lakerveld.

Spanningsveld

Lakerveld kiest voor haar opera personages uit het Kayan-epos die opmerkelijk veel lijken op belangrijke karakters uit Wagners Ring. „Er ontstaat een fascinerend spanningsveld wanneer we mythen uit verschillende culturen over elkaar heen leggen. Op besneeuwde Noordse vlakten ontstaan soortgelijke verhalen als in tropische regenwouden. Legenden en figuren uit Noordse Edda zijn inmiddels versteend, maar haar Kayan-evenknie Takna’ Lawe’ behoort tot een levende traditie, die ons wat kan leren over het evenwicht tussen mens en natuur.”

Moeder Aarde Ine Aya’ sluit de heerszuchtige Wotan op in de levensboom Kayo’ Aya’

Componist Nursalim Yadi Anugerah, zelf van Kalimantan, raakte geboeid door de muziek van Kayan, die zo’n eigen klank voortbrengt. „Verwante culturen op Borneo – er zijn in totaal ruim honderddertig – gebruiken vooral percussie. Hun geluid is krachtig. De Kayan daarentegen zingen veel fluisterzachte en verfijnde melodieën, begeleid door basale snaarinstrumenten en mondorgels. Veel ervan wordt oraal doorgegeven. Van Wagner hebben we honderden opnamen, maar dat geldt niet voor de muzikale gebruiken rond de Takna’ Lawe’. Er zijn niet zoveel mensen meer die er weet van hebben.”

Oorzaken van het uitsterven van de oude tradities lagen vooral in de Nieuwe Orde, waarmee dictator Soeharto de laatste drie decennia van de vorige eeuw Indonesië regeerde. Hij wilde het land laten uitgroeien tot een economische macht in Azië en liet buitenlandse bedrijven de minerale rijkdommen exploiteren, vaak ten koste van lokale sociale structuren.

„Na Soeharto’s vertrek, ruim twintig jaar geleden, bloeide de belangstelling voor oude tradities weer langzaam op”, zegt Anugerah. „Maar veel hoeders van die orale cultuur waren inmiddels dood. Weinigen kenden de wortels meer. Het werd moeilijk om tot de essentie door te dringen.”

Ontspoord

Die kennis zit nog wel bij Dominikus Uyub, die in Ine Aya’ de zang en dans van de Kayan voor zijn rekening neemt. Hij onderwijst ook operazangers Bernadeta Astari, Rolfe Dauz en Frisna Virginia in de rituele bewegingen. Uyub ziet hoe vooral de ontbossing een verwoestende invloed heeft op de Kayan-cultuur. „Door de klimaatveranderingen kloppen de natuurlijke cycli niet meer, wat betekent dat het levensritme ontspoort. En de ontbossing gaat gewoon door. Gaat het goed met de bomen, dan gaat het goed met de Kayan. Want daarin leven de geesten van onze voorouders. Maar wanneer de bladeren verdorren, dan sterven er mensen.

„En wat de oude tradities voelden, weten we inmiddels eveneens uit andere bronnen: de bomen zijn de longen van de aarde. Niet voor niets kennen vele mythologieën over de hele wereld een levensboom. Misschien dat onze problemen wel tot een oplossing kunnen komen als die lange lijnen uit de menselijke geschiedenis elkaar ergens ontmoeten. Wanneer we bereid zijn te luisteren naar de stemmen uit vroege tijden.”