Mark Rutte hangt in de formatie iets steviger aan zijn ‘zijden draadje’

Formatie Het voorlopige uitvallen van Pieter Omtzigt maakt een formatie met het CDA eenvoudiger. Maar de verschillen tussen VVD en D66 vallen juist meer op.

CDA-leider Wopke Hoekstra (links), Gert-Jan Segers (ChristenUnie) en Mark Rutte (VVD) na afloop van het gesprek woensdagochtend met informateur Mariëtte Hamer.
CDA-leider Wopke Hoekstra (links), Gert-Jan Segers (ChristenUnie) en Mark Rutte (VVD) na afloop van het gesprek woensdagochtend met informateur Mariëtte Hamer. Foto BART MAAT / ANP

Bijna twee uur lang zaten ze woensdagochtend met z’n allen aan tafel bij informateur Mariëtte Hamer om over het politiek ongevaarlijke thema ‘herstel van Nederland ná corona’ te praten: VVD, D66, CDA, GroenLinks, PvdA, SP en ChristenUnie. Partijleider Sigrid Kaag van D66 zei meteen daarna dat ze zich allemaal „zeer verantwoordelijk” voelen voor de toekomst van Nederland. Maar hoe verantwoordelijk precies? Wie van de zeven zitten nog aan tafel als het een dezer dagen eindelijk over een nieuw kabinet gaat?

Behalve de VVD en D66 is nu wel zeker: ook het CDA. In die partij overheerst sinds dinsdag, al is het nog voorzichtig, opluchting. Het oververmoeide Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt, van wie de CDA-top weet dat hij weinig moet hebben van de VVD van Mark Rutte, heeft zich officieel ziek gemeld en wordt vier maanden vervangen. Hij zal dus zeker niet de vaste mede-onderhandelaar zijn van CDA-leider Wopke Hoekstra en alleen dat al lijkt de formatie de komende tijd minder ingewikkeld te maken. Omtzigt staat intern bekend als lastig en rechtlijnig en ook in andere partijen waren er zorgen over formatiegesprekken met hém erbij.

Maar net zo goed zijn er zorgen zónder Omtzigt erbij: hoe moeilijk kan hij het zijn partij en een mogelijke nieuwe coalitie nog gaan maken als hij na de zomer terug is en zich niet gebonden voelt aan afspraken die in zijn afwezigheid zijn gemaakt? Het kan hem politieke vrijheid geven en dus voordelig voor hem zijn: hij is dan nog steeds CDA’er, maar ook een Kamerlid dat zich onafhankelijk gedraagt.

In het CDA wordt er ook rekening mee gehouden dat Omtzigt al eerder van zich laat horen. In zijn verklaring schreef hij dinsdag dat hij er niet op rekent dat hij alle zestien weken van zijn ziekteverlof nodig heeft om beter te worden. „Maar helaas is er maar één optie voor verlof/vervanging en dat is voor de volle 16 weken.”

Ook als Omtzigt eerder beter is: de formatieonderhandelingen zijn dan, als het goed is, al een tijdje aan de gang. Hij zal zich dan óf aan de geheimhoudingsplicht houden die in zo’n fase geldt voor de partijen aan tafel, óf van zichzelf nog wat meer een buitenstaander maken als hij niet zwijgt.

‘Een beetje tempo’

Rutte zei woensdag na het gesprek met zijn zes collega’s dat was afgesproken om „een beetje stil” te zijn over wat er aan tafel was besproken. Hij was snel weg. Wopke Hoekstra leek meer tijd te hebben, hij maakte een ontspannen indruk: hij lachte veel en zei dat het natuurlijk niet de bedoeling was dat alle zeven partijen gingen meepraten over een kabinet, en dat nu wel echt „een beetje tempo” nodig was.

Dat het ook zonder directe bemoeienis van Omtzigt nog moeilijk genoeg wordt, weten alle partijen die er woensdag bij waren. De tijd zijn werk laten doen, een tactiek die Rutte vaak en graag gebruikt, lijkt nu effect te hebben gehad bij het CDA. En het lijkt te werken voor Rutte zelf. „Het zijden draadje waar hij aan hing”, zegt een Haagse ingewijde, „is steviger geworden.”

Maar het is nog lang niet zo dat de andere partijleiders en hun kiezers hem nu ineens wel weer geloofwaardig vinden. SP-leider Lilian Marijnissen zei na het gesprek dat háár partij nog steeds niet van plan is om Rutte IV mogelijk te maken.

Daar komt bij dat het tussen Rutte en Kaag, die volgens andere partijen de leiding zouden moeten nemen in de formatie, nog lang niet vanzelf goed loopt. Na de nacht waarin Rutte maar net een motie van wantrouwen overleefde, op 1 april, en Kaag zei dat „de wegen” tussen haar en Rutte „hier scheiden”, leek de omgang eerst nog veel beter. Kaag en Rutte lunchten samen op het Catshuis en Kaag legde later uit dat ze met haar uitspraak over de wegen alleen had bedoeld dat zij en Rutte een ander „vertrekpunt” hadden. Zij had het in de formatiegesprekken niet over Omtzigt gehad, Rutte wel.

Heftige discussie in ministerraad

Maar in de ministerraad van vorige week vrijdag raakten Rutte en Kaag in een heftige discussie over het Midden-Oosten. Bronnen bevestigen aan NRC wat De Telegraaf daar woensdagochtend over schreef: Kaag vond het standpunt van VVD-minister Stef Blok over het conflict in Gaza te eenzijdig, Rutte wond zich op over háár opvattingen die hij pro-Palestijns vond.

Het kan erop wijzen dat Rutte echt van plan is wat hij eerder in de Tweede Kamer zei: dat de ideologische verschillen tussen partijen wat hem betreft duidelijker mogen worden en dat hij zijn neiging om de sfeer goed te houden zal proberen te onderdrukken. Rutte zei eerder deze maand bij Nieuwsuur dat het voor hem een les was: dat moest anders om de bestuurscultuur op het Binnenhof te veranderen.

Het kan ook betekenen dat Rutte en Kaag moeizaam met elkaar omgaan, zoals ook VVD en D66 in de Tweede Kamer moeite kunnen hebben met elkaar: VVD’ers denken dat D66’ers hen zien als plat en ordinair, zij vinden op hun beurt D66’ers al snel elitair en betweterig.

Lees ook: De zeven voornemens van Mark Rutte – wat zei de premier precies?

GroenLinks en PvdA aan tafel

Zulke culturele verschillen kunnen de komende tijd ook een rol gaan spelen in de formatie, ook met andere partijen. Het lijkt erop dat eerst GroenLinks en PvdA met VVD, D66 en CDA aan tafel gaan zitten. Maar VVD en CDA zien het tot nu toe niet zitten om een coalitie te vormen met twéé linkse partijen waarvan er één niet nodig is voor een meerderheid in de Tweede Kamer. De verwachting is dat GroenLinks en PvdA elkaar zo lang mogelijk vasthouden, zoals ze steeds hebben gezegd, maar dat GroenLinks op een dag misschien toch alleen overblijft – omdat die partij het liefst lijkt te willen meeregeren. Bij VVD en CDA is er een voorkeur voor een coalitie met de PvdA, omdat er bij hun kiezers een grotere afkeer is van GroenLinks.

Informateur Hamer heeft van de Tweede Kamer tot 6 juni de tijd gekregen voor haar werk. Ze zei vorige week dat ze met „clusters” aan tafel verder gaat praten. De zeven partijen die ze woensdag bij elkaar had, vormden het eerste cluster. Donderdag spreekt ze met de andere Kamerfracties, op één na: de PVV. Geert Wilders sloeg Hamers uitnodiging af. Hij wil, schreef hij, een „openbaar debat in de Kamer in plaats van in een achterkamer op het Binnenhof.”

Beluister ook de podcast Haagse Zaken: Waar de radicale ideeën van Mark Rutte zijn gebleven