Luc Tuymans: Ik schilder de barsten in de façade

Wereldkunst #19 Schilder Luc Tuymans wilde altijd de macht over zijn werk volledig in handen houden. Nu, na corona, gaat hij die loslaten. „Iedereen moet gewoon z’n bek houden. Inclusief ikzelf.”

Werk van Luc Tuymans op de expositie ‘Seconds’ in de Antwerpse galerie Zeno X: Numbers (Three), Numbers (Seven), Numbers (Nine) en Numbers (One) (2020, olieverf op doek, ca. 280 x 325 cm)
Werk van Luc Tuymans op de expositie ‘Seconds’ in de Antwerpse galerie Zeno X: Numbers (Three), Numbers (Seven), Numbers (Nine) en Numbers (One) (2020, olieverf op doek, ca. 280 x 325 cm) Foto Peter Cox/ Zeno X Gallery

Seconds, de nieuwste tentoonstelling van Luc Tuymans bij galerie Zeno X in Antwerpen, draait om een intrigerend dilemma: hoe zet je de tijd stil op een schilderij? Dat lijkt een vreemde vraag, want op schilderijen staat de tijd altijd stil. Maar als dat zo is, hoe verbeeld je dan op je schilderijen de stilstand tijdens corona? En wat dat onderwerp nog interessanter maakt, is dat het raakt aan een van de grootste spanningen in Tuymans kunstenaarschap: die tussen zijn werk en de buitenwereld.

Luc Tuymans (1958) heeft vaak beweerd dat zijn kunstenaarschap bij uitstek is gebaseerd op isolement, maar tegelijk is er geen kunstenaar die zo alomtegenwoordig lijkt als Tuymans – ook tijdens corona. Net voor de pandemie uitbrak was in het Palazzo Grassi in Venetië, La Pelle te zien geweest, het grootste, en alom geprezen, overzicht uit zijn carrière, dat hem naar eigen zeggen veel nieuwe belangstelling opleverde. Maar ook na de uitbraak ging het door. De eerste drie delen van zijn catalogue raisonné verschenen. Er werd een documentaire over hem uitgebracht. En in Bozar in Brussel was de tentoonstelling Secrets te zien waarin wetenschapper Luc Steels Tuymans’ werk analyseerde door middel van artificiële intelligentie. Steels bekeek onder andere met behulp van verschillende algoritmes wat er bij Tuymans gebeurt als hij een foto of een ander beeld in een eigen schilderij omzet. Ook keek Steels of de computer, op basis van die informatie, zelf ‘Luc Tuymansen’ zou kunnen genereren – waarover later meer.

Lees ook ‘Wat kunst voor het leven kan betekenen’

Tegen die achtergrond voelt Seconds als een terugkeer naar de basis. Twee van de zeven doeken tonen, aldus Tuymans, „een felverlicht leeg podium, waar je als toeschouwer zelf op zit”. Op een ander doek staat het uitzicht, door een raam, van een wolkenlucht. Het opvallendst is de serie Numbers, misschien wel de kaalste die Tuymans ooit maakte: vier grote doeken (van 280 x 325 cm) die elk alleen één groot, wit, (oneven) cijfer tonen, zwevend op een zwarte achtergrond. Pas bij nadere bestudering blijkt het zwart geen zwart, maar opgebouwd uit indigo, paars, rood en bruin („Ik gebruik nooit zwart in mijn werk”). De cijfers lijken zelfs te trillen, zoals de cijfers aan het begin van een 35mm-film bewegen en stilstaan tegelijk. Tuymans is, zoals altijd, vriendelijk, maar nadrukkelijk aanwezig – zijn mondkapje houdt hij op.

Hoe kwam u tot deze cijferschilderijen?

„Het begon ermee dat het tijdschrift Artforum vroeg of ik, samen met andere kunstenaars, het virus wilde schilderen. Dat is natuurlijk een onmogelijke opdracht, zeker als je, zoals ik, wilt laten zien hoezeer die pandemie een mondiaal en universeel gegeven is. Toen kwam ik op die cijfers. Die gaan terug op het begin van mijn carrière, eind jaren zeventig, toen ik mijn fundamenten als schilder legde. Ik was toen enorm in gevecht met de vraag hoe je als kunstenaar kon ontsnappen aan de tergende last van de schildergeschiedenis. Ik heb toen een serie ‘authentieke vervalsingen’ gemaakt, waarbij ik cijfers uit een oude scheurkalender knipte en die met verf op doeken plakte zodat de schilderijen eruitzagen alsof ze dertig jaar geleden waren gemaakt – een soort time-lapses. Tegelijk moest ik terugdenken aan de films die ik maakte in de jaren dat ik niet schilderde. Film hielp me toen enorm om afstand tot de wereld te nemen, om beter naar de wereld te kijken. Dat was nu ook weer toepasselijk.”

Luc Tuymans in galerie Zeno X, met links The Stage (2020, olieverf op doek, 250,4 x 268,2 cm), Intermission (2020, olieverf op doek, 254,1 x 243,6 cm) en Numbers (Three) (2020, olieverf op doek, 280,2 x 325,0 cm).

Foto Peter Cox/ Zeno X Gallery

U heeft vaak gezegd dat u leeft bij isolement. Maakte de pandemie voor uw leven veel verschil?

„Er is voor mij altijd al een groot verschil geweest tussen het maken van kunst en de kunstwereld. Maar die laatste wereld verdween nu grotendeels. Normaal reizen mijn vrouw – die ook kunstenaar is – en ik vele maanden per jaar naar openingen, naar manifestaties. Ik beschouwde die wereld altijd als iets dat erbij hoorde, maar dat ik terug in mijn atelier ook goed kon uitschakelen. Nu was er alleen nog de kunst en elkaar. Gelukkig hebben mijn vrouw en ik een heel goede verstandhouding, op alle vlakken. Ze is de intelligentste mens die ik ken.”

Veranderde uw manier van werken erdoor?

„Eigenlijk niet. Ik ben nog altijd extreem nerveus en gespannen als ik begin aan een nieuw schilderij. Ik hoopte ooit wel dat dat zou ophouden, maar ik besef ook dat ik die spanning nodig heb om goed te kunnen werken. Dat is ook de reden dat ik mijn schilderijen altijd maak in één dag. Dan is de attention span, de concentratie op zijn hoogst en wordt het schilderij één geheel, een kracht. Ik kom later nog wel eens terug op een detail, maar als ik aan het einde van zo’n dag de deur van het atelier achter mij dichttrek wéét ik: het is gelukt, of niet.

Als kunstenaar kun je in de toekomst alleen maar voortleven in meerduidigheid

Bereid u zich speciaal voor op zo’n schilderdag?

„Ik mag de dag ervoor in ieder geval niet gezopen hebben, ik moet nuchter zijn. En liefst ook uitgeslapen. Meestal werkt de tweede helft van de week ook het beste, de donderdag of de vrijdag. De dagen ervoor heb ik dan het spanningsveld opgebouwd, het beeld dat ik wil schilderen volledig geanalyseerd. Dan knal ik zo’n doek er in één dag uit.”

Wanneer past een schilderij of een beeld eigenlijk in uw wereld?

„Dat is interessant, want iedereen lijkt te denken dat ik alles kan schilderen. Dat is niet zo. Als ik besluit een beeld of een foto te schilderen komt dat altijd doordat er iets in dat beeld zit dat ik niet begrijp. Dat wil ik, moet ik dan gaan maken, in de eerste plaats als onderzoek. Het resultaat moet vervolgens altijd meerduidig zijn, ambiguïteit bevatten. Oneliners, enkelvoudige statements – nee. Ook geen humor of vrolijkheid. Ik had een keer een discussie met kunstenaar Thomas Schütte, die zei: als jij ooit een schilderij weet te maken waar ik vrolijk van wordt, ruilen we werk. Het is er niet van gekomen.”

Waar komt die somberheid vandaan?

„Het zit in mijn aard om te zoeken naar dingen die niet kloppen. Daarom gaan mijn schilderijen ook altijd over de barsten, de breekpunten binnen een beeld, en in de wereld. Die breekpunten, imperfecties, zijn als openingen die de analyse mogelijk maken. Barsten in de façade. Daarom ben ik ook altijd geïnteresseerd in macht, zowel in macht in de wereld, als in de macht van het beeld.”

Ik ben altijd geïnteresseerd in macht. Zowel in macht in de wereld, als in de macht van het beeld

U bent zelf bij uitstek een vertegenwoordiger van de macht waar veel mensen zich nu tegen afzetten: wit, heteroseksueel, middelbaar, Europees. Hoe ziet u uw eigen positie?

„We zitten op dit moment natuurlijk in een wereld waarin alles een machtsstrijd is – het is een tijd van mondiale polarisatie, waarin iedereen zich steeds meer terugtrekt in kampen. Ik denk dat dit een van de grootste gevaren is die we tegemoet treden. Kunst, cultuur moeten daarbij juist verbinden. Neem de emancipatie van de African American, mede door de kunst, dat gebeurt nu, maar het is veel te laat. Politici lijken zich niet ter realiseren dat cultuur juist in deze tijd een belangrijke, verbindende rol zou moeten spelen.”

Lees een interview met Tuymans over de Biënnale 2019: ‘Geweld is in mijn werk de enige onderliggende structuur’

U werkt nu zo’n veertig jaar, heeft meer dan zevenhonderd schilderijen gemaakt. Loopt u wel eens tegen de grenzen aan van het Luc Tuymans-zijn?

„Continu. Ik heb een grote hekel aan het begrip stijl, maar ik snap dat mensen in deze fase van mijn carrière bepaalde kenmerken als constanten gaan zien. Dat mijn schilderijen eruitzien alsof ze door een wasmachine zijn gehaald. Dat ze altijd een zekere afstandelijkheid bevatten die men niet per se plezierig vindt. Ik heb ooit gezegd dat ik het allerliefst door mijn eigen tentoonstellingen zou willen lopen zonder te weten dat ik ze had gemaakt. Wat ik daarmee bedoelde is dat voor mij de essentie van goede kunst meerduidigheid is. Alleen: ik kan zelf die meerduidigheid nooit ervaren, dat gebeurt juist door elke afzonderlijke toeschouwer.

Luc Tuymans, Happy Birthday (2020, acrylinkt op polyester traceerpapier, 29,7 x 21cm). Serie van 9, nummers: 1, 9, 18, 27, 36, 45, 54, 63 en 72. Plus een videoanimatie van 14 seconden.

Foto Peter Cox/ Zeno X Gallery

Toch heeft u altijd veel gesproken over uw werk, veel verklaard, veel uitgelegd.

„Maar dat is afgelopen. Onlangs heb ik besloten dat ik in de derde fase van mijn carrière ben beland: de fase dat iedereen gewoon z’n bek moet houden, inclusief ikzelf. Dat ik altijd veel over mijn werk heb gesproken, kwam aanvankelijk doordat mijn schilderijen in een conceptuele context werden getoond. Mensen gingen ze als ideeën beschouwen. En daar moest dus tekst en uitleg bij, ook al omdat de meeste journalisten te stom zijn om zelf iets te bedenken. Maar dat sloeg al snel om in: als Tuymans niks zegt, gaan we ook niks zelf bedenken. Daar wil ik vanaf. Mensen zoeken het zelf maar uit.”

Gaat u de macht over uw werk uit handen geven?

„Ja, maar dat komt ook omdat ik steeds meer nadenk over mijn legacy. Die tentoonstelling onlangs in Bozar ging daar over. Luc Steels, een expert in artificiële intelligentie, heeft geprobeerd om de computer zover te krijgen dat die Luc Tuymansen ging genereren. Wat bleek: in het herhalen en combineren van beeldelementen komt zo’n computer heel ver, maar hij slaagt er niet in die betekenisgelaagdheid te genereren die voor mij cruciaal is. Dat bevestigde me weer eens in het idee dat de romantische kunstenaar, het allesbepalende genie in de traditie van Michelangelo, voorbij is. Als kunstenaar kun je in de toekomst alleen maar voortleven in meerduidigheid. Juist die meerduidigheid wil ik in de hand nemen.”

U bent dus al aan het voorsorteren op uw eigen nagedachtenis?

„Ja, absoluut. Het zit al in het werk zelf: op het moment dat ik het maak, neem ik mee hoe de meerduidigheid in stand kan blijven. Maar ook op andere punten. Ik herinner me nog dat Jan Hoet zei, nadat we in 2001 de Biënnale van Venetië hadden gedaan, dat ik mijn Congo-serie bij elkaar moest houden. Waarop ik zei: nee laat die maar verstrooid raken, want dan blijft ook het verlangen ze weer bij elkaar te brengen bestaan. In dat verlangen, in die ambiguïteit, ontstaat de fascinatie. En het eeuwige leven.”

Seconds is t/m 26 juni te zien bij Zeno X Gallery, Antwerpen. Inl: zeno-x.com De documentaire Luc Tuymans - in het licht van de argwaan is nog te zien op NPO Start.