Recensie

Recensie Theater

SPRING 2021: van verstild doe-het-zelf-theater tot een verwarrende ‘levende’ theaterinstallatie

Theaterfestival Blikvanger van het openingsweekend van SPRING Utrecht was ‘Broeders verheft u ter vrijheid’ van Dries Verhoeven, een wrange theaterinstallatie over de toekomst van de arbeidsmarkt.

Still uit Body of knowledge
Still uit Body of knowledge Foto: Pier Carthew

Pas een paar dagen voordat SPRING Utrecht van start ging, kreeg het festival toestemming om ook fysiek toeschouwers te ontvangen (mits negatief op corona getest). Het festival had voor de zekerheid ook een uitgebreide thuisvariant opgetuigd onder de noemer SPRING@Home, met onder meer voorstellingen die je via Zoom of telefonisch beleeft.

Zo bestaat Body of Knowledge van Samara Hersch uit drie korte telefoongesprekken met tieners uit Australië en Singapore. Wat kunnen volwassenen hen leren over wezenlijke zaken als intimiteit, ambities en emoties – en andersom? Ondanks de afstand – fysiek en in leeftijd – vinden er openhartige, ontwapenende gesprekken plaats die leiden tot (wederzijdse) inzichten; verschillende generaties hebben per definitie een hoop van elkaar te leren.

Ook A Thousand Ways (Part One) van 600 Highwaymen bestaat uit een telefoongesprek, ditmaal met een onbekende andere festivalbezoeker. Een robotstem stelt persoonlijke vragen en vraagt beiden om korte opdrachtjes uit te voeren. Zo vorm je gaandeweg een beeld van de ander. Potentieel interessant, maar de voorstelling werkt niet naar een spannend inzicht toe. Een simultaan verhaallijntje dat zich afspeelt in een uitgestrekte woestijn, brengt ook geen nieuwe lagen aan, waardoor A Thousand Ways een kabbelende, ongevaarlijke ervaring blijft.

Lees ook het interview met Marte Boneschansker over theaterinstallatie ‘Bloos de mannen’, ook te zien op SPRING

Origineler is Fionde, een wonderlijke voorstelling die je zelf in elkaar knutselt en uitvoert, en waarvoor je de instructies en materialen in een doosje krijgt thuisbezorgd. Door het uitvoeren van zintuiglijke opdrachten met grote oplichtende ballonnen, verhoud je je opnieuw tot je omgeving. In een begeleidend schrijven schetst choreograaf Chiara Bersani een aantal scenario’s die daarvoor als handvat kunnen dienen.

Blikvanger van het openingsweekend is de theaterinstallatie Broeders verheft u ter vrijheid van Dries Verhoeven, te zien in de Stadsschouwburg Utrecht. Daarin onderzoekt Verhoeven de toekomst van de werkende mens in een maatschappij die verregaande automatiseringen combineert met de inzet van goedkope arbeidskrachten.

Om dat te doen werd hij zelf werkgever, van tien arbeidsmigranten die hij in Bulgarije rekruteerde en naar Nederland haalde om voor hem te werken. Om precies te zijn laat hij ze acht uur per dag vrijwel onafgebroken het strijdlied ‘Broeders, verheft u ter vrijheid’ zingen.

Onbestemd schuldgevoel

Hij plaatste ze in een glazen kooi op het podium, terwijl achter hen enorme zelfrijdende pallettrucks voortdurend stapels dozen verplaatsen. Als toeschouwer neem je plaats op de tribune tegenover dit tafereel. Je mag zo lang blijven als je wilt, waarmee Verhoeven je meteen met een dilemma opzadelt: wanneer hou je het weer voor gezien, als je oog in oog staat met deze mensen, die dagelijks acht uur vol moeten maken? Gaandeweg knaagt een onbestemd schuldgevoel, waarvan het de vraag is of dat terecht is. Per saldo zijn hun omstandigheden niet schrijnender dan bij bedrijven als Bol.com of in een groentekas (sterker nog: de performers krijgen relatief goed betaald, ‘volgens de CAO Toneel & Dans’).

Buiten klinkt het protestlied over het hele plein voor de schouwburg. Zo toont Verhoeven een samenleving waar het verzet van de arbeider hooguit klinkt als achtergrondmuziek voor de mensen die op het terras consumpties nuttigen.

Gedurende de tournee is er voor de Bulgaarse performers een tijdelijk woonverblijf ingericht in de expositieruimtes van West Den Haag. Tussen de slaapvertrekken richtte Verhoeven een tentoonstelling in over de dagelijkse routines van de arbeidsmigrant. Zo bevraagt hij zijn eigen ethische motieven in een boeiende filmdocumentaire over de totstandkoming van dit project. In een video-installatie verderop komen de performers zelf aan het woord. Ze vertellen hoe het is om geestdodend werk te verrichten en waarom ze zichzelf niet als slachtoffers zien. Zo confronteert Verhoeven de toeschouwer op uiteenlopende wijze met de vraag: waar willen we naartoe, als werkende mens?