Reportage

Tunnels onder de hele stad? Dan de hele stad als doelwit

Gaza na de bombardementen Israël claimt Hamas’ tunnelnetwerk hard te hebben getroffen. Dat lijkt tegen te vallen, al zijn claims van beide zijden lastig te checken. Wel is de economie van Gaza jaren teruggezet.

Jongens op een verwoest woonhuis in Gaza. Zo’n duizend woningen werden geraakt bij bombardementen op de stad.
Jongens op een verwoest woonhuis in Gaza. Zo’n duizend woningen werden geraakt bij bombardementen op de stad.

Deze straat kunnen auto’s niet in, een brede zandgreppel loopt overdwars. Daar wordt om de wegwerkers heen geslalomd. Overal in Gaza wordt aan de weg gewerkt. Bulldozers, emmertjes cement. Op provisorisch gedichte wegen rijdt het verkeer stapvoets, in zijstraten komt de walm van rioolwater je tegemoet omdat leidingen zijn gesprongen.

Zo’n 130 kilometer wegen, 7 kilometer waterleidingen, 10 kilometer riolering. Hosni Mahanna, hoofd media van de gemeente Gaza-stad, somt de cijfers van de verwoesting moeiteloos op. Hij komt hijgend zijn kantoor binnen, zijn reflecterende hesje nog aan – ze hebben net een vrijwilligersactie gehouden om puin te ruimen met bewoners. „Deze elf dagen hebben meer verwoest dan de oorlog van 2014 die 55 dagen duurde.”

Tunnels, zegt Israël, Hamas bouwt overal tunnels. Daarom hebben Israëlische bommenwerpers zoveel verwoest. Volgens Israël had Hamas voor honderden miljoenen dollars geïnvesteerd in het ondergrondse netwerk, waarmee de militante beweging die de Gazastrook regeert, strijders en materiaal verplaatst en dat Israël ‘de Metro’ noemt omdat het onder de hele stad door zou lopen.

Lees ook Dankzij de aloude krijgskunst van het tunnelbouwen hield IS verrassend lang stand

Tunnels, zeggen Gazanen, tunnels? Overal is het antwoord hetzelfde. Nee hoor, hier niet. Niet in het noorden waar landbouwgrond is geraakt door Israëlisch artillerievuur. „Dat kan niet want landbouwgrond is nat, dan zouden ze wegzakken.” Niet onder gebombardeerde huizen van burgers. „Ze denken dat alleen maar omdat hier veel mensen in- en uitliepen.” En niet onder kapotte hoofdwegen. „Waarom zou hier nou een tunnel lopen?”

Soldaat ontvoerd via tunnel

Toch staat buiten kijf dat Hamas gebruikmaakt van tunnels. Al in 2006 werd de Israëlische soldaat Gilad Shalit ontvoerd via een tunnel die Israël inliep; hij kwam in 2011 vrij in ruil voor gevangenen van Hamas. In de Gaza-oorlog van 2014 vond en vernietigde Israël meer tunnels.

Vier jaar geleden begon Israël met het bouwen van een ondergrondse muur van tientallen meters met geavanceerde bewegingssensoren. Onlangs meldde het leger dat de ondergrondse versperring klaar was. Tunnels werden lange tijd ook gebruikt om de blokkade te omzeilen die Israël heeft opgelegd aan de Gazastrook sinds Hamas er in 2007 aan de macht kwam. Sigaretten, voedsel en zelfs mensen werden vervoerd onder de grens met Egypte door. Daar kwam een einde aan toen president Sisi in 2013 de macht in Egypte overnam. Sisi werkt nauw samen met Israël, ook militair.

Een verwoeste woning in Gaza. Foto Bayan Abu Sultan

Feit is ook dat Hamas en aanverwante groeperingen ruim vierduizend raketten op Israëlische steden en burgers hebben afgeschoten. Al zijn de raketten nog steeds weinig precies, ze zijn inmiddels zo ver ontwikkeld dat Hamas met zelfvertrouwen doelen als Tel Aviv en Jeruzalem aankondigt en daadwerkelijk raakt.

Soms klinkt ineens ergens in Gaza luide marsmuziek – een parade van Hamas of een begrafenis van een militant. Mannen met bivakmutsen en kalasjnikovs hebben een erehaag opgesteld bij een rouwbijeenkomst. Volgens een grote poster van de ‘martelaar’ behoorde hij tot de raketeenheid van een splintergroep.

Lees ook: In de media-oorlog winnen Palestijnen terrein op Israël

In deze operatie claimt Israël ruim honderd kilometer tunnels te hebben vernietigd. Zo is een „onvoorstelbare slag” toegebracht aan het tunnelnetwerk van Hamas, zei premier Netanyahu na afloop.

Of Israël echt zo succesvol was, is de vraag. Op het Telegramkanaal van Hamas, drie minuten na de wapenstilstand van twee uur ’s nachts op 21 mei: een filmpje met bombastische muziek en beelden van strijders – gezichten geblurd – die door lange tunnels lopen, raketten installeren, in een ondergrondse ruimte zitten met allerhande wapens om zich heen. De boodschap: hoezo tunnelnetwerk vernietigd? Wij zijn klaar voor de volgende ronde.

Boekverkoper zittend bij de brokstukken van zijn gebombardeerde winkel. Foto Bayan Abu Sultan

Israël heeft nog niet het tegendeel bewezen. Experts denken ook dat er weliswaar schade is, maar dat die niet kritiek is voor de beweging. „Ze zijn er misschien in geslaagd wat Hamastunnels te verwoesten, maar dat betekent niet dat ze het hele tunnelproject van Hamas hebben verwoest”, zegt de Palestijnse militair expert Youssef al-Sharqawi op de gerespecteerde Al-Monitor-website. Ook het Israëlische publiek is niet overtuigd, zo bleek uit de eerste politieke peilingen na het staakt-het-vuren. De Gaza-operatie kon op scepsis rekenen en de populariteit van Netanyahu’s belangrijkste uitdager Yair Lapid steeg.

Hoe groot het tunnelnetwerk is en hoeveel ervan is vernietigd, is moeilijk na te gaan. Er is weinig te zien bij de getroffen plekken. Speculeren is makkelijk. Kan die ijzeren stang van onder de grond komen? Was die betonnen plaat een afdakje, of schermde het iets anders af? Israël zorgt ervoor dat je nooit kunt bewijzen dat het er níét is, Hamas zorgt ervoor dat je nooit kunt bewijzen dat het er wél is. Hamas drukt de burgers van Gaza op het hart niets te zeggen over doelwitten. Het zou Israël maar van pas komen.

Een Palestijn inspecteert zijn vernielde huis na een Israëlisch bombardement. Foto Haitham Imad/EPA

De beelden die het Israëlische leger verspreidt met de claim dat er „tunnelnetwerk” of „militaire infrastructuur” is vernietigd, zijn zo korrelig dat er nauwelijks locaties te herkennen zijn. Eén foto wordt omschreven als een „Hamas-tunnelopening onder een hotelstrand in het noorden van de Gazastrook”. De Qassambrigades, de militaire tak van Hamas, hebben inderdaad een basis in het noorden. Maar er staan ook vakantiehuisjes, waar families hun zomerdagen doorbrengen. De plek van de foto, herkenbaar aan grasveldjes en parasols, blijkt inderdaad gebombardeerd. Er zijn arbeiders in de weer, er zit een groot gat in de grond met puin erin. Het is een locatie van een welzijnsinstelling, vertelt aannemer Mohammed Ahmed al-Hissi (50). Er worden allerlei activiteiten voor weeskinderen georganiseerd. Er is een zwembad en een speeltuintje met verbleekte Mickey Mouses op de muren. Ondanks de ravage komen buurtkinderen er ook nu schommelen. Het kost zeker een jaar om alles weer op te bouwen, schat Al-Hissi.

Lees ook over hoe Joodse Nederlanders het conflict in Israël beleven: ‘Jongens, alsjeblieft, importeer dat conflict niet naar Nederland’

Kapotte roze decoraties

Volgens veel Gazanen was Israëls hoofddoel niet om tunnels te raken, maar om de toch al miserabele Gazaanse economie de nekslag toe te brengen. Of dat het doel was of niet, het is in elk geval gelukt. Het economische centrum is verwoest, levens zijn letterlijk en figuurlijk vernietigd. Het veertien verdiepingen tellende Shorouk is één van de vier wolkenkrabbers die in de oorlog werd getroffen. Op straat ligt een etalagepop tussen het puin, de lange haren uitgewaaierd over de brokstukken. De geur van rook mengt zich met een zoete parfumgeur uit de flesjes van een verwoeste parfumerie.

Ik had nooit zoveel schade verwacht

M. Hamada, eigenaar geldwisselkantoor in Gaza

Yahya Abou Jabal (36) klimt op een stapel puin en wijst naar boven. De gevallen etalagepop komt uit zijn winkel met dameskleding, net als de kapotte roze decoraties ernaast. Daaronder had Mohammed Hamada (27) een wisselkantoortje, waar ook niets meer van over is. „Ik had nooit zoveel schade verwacht”, zegt Hamada, nog in shock. Er was een waarschuwingsraket op Shorouk afgevuurd, „maar er zat nog een flat tussenin.” Nu is alles weg, en hij heeft nog schulden uitstaan. Ook zijn vroegere werknemers zijn nog elke dag bij de resten van het winkelcentrum. Ze hebben weinig anders te doen in een stad waar de jeugdwerkloosheid al rond de 50 procent lag.

Lees ook: Beroemdheden die zich uitspreken over Israël-Palestina liggen onder vuur

In Gaza zijn volgens het Palestijnse ministerie van Publieke Werken en Woningbouw 258 gebouwen verwoest, met ruim duizend woningen, winkels en kantoren. Sommige waren net opgebouwd na de oorlog van 2014. De aanvoer van bouwmateriaal zal net als de laatste jaren een probleem zijn. Israël controleert alle invoer en heeft een lijst met materialen die worden beschouwd als ‘dual use’: zowel civiel als militair gebruik. Daaronder valt ook cement, dat volgens Israël door Hamas gebruikt kan worden voor nieuwe tunnels. In 2014 was er een systeem om via internationale organisaties beperkt materialen in te voeren. Het is afwachten hoe dat nu gaat. Israël houdt vooralsnog de grensovergangen nog grotendeels gesloten, al kwam er dinsdagochtend een toezegging dat ze opengaan voor humanitaire hulp.

„De oorlog is voorbij”, zegt Abou Jabal, „maar nu begint pas de grote strijd, om alles weer van voren af op te bouwen.”

Vernielde huizen in Gaza. Foto Ahmed Jadallah/Reuters