EU zoekt antwoord na Loekasjenko’s ‘staatsterrorisme’

EU en Wit-Rusland Met woorden van afschuw veroordeelden EU-leiders de ontvoering van Roman Pratasevitsj. Premier Rutte wil met sancties „het regime raken”.

Demissionair premier Rutte komt aan bij de EU-top. Tijdens de Europese top veroordeelden regeringsleiders de actie van Wit-Rusland eensgezind.
Demissionair premier Rutte komt aan bij de EU-top. Tijdens de Europese top veroordeelden regeringsleiders de actie van Wit-Rusland eensgezind. Foto Jonas Roosens/ANP

Volgen na woedende woorden ook daden? In verontwaardiging boden Europese leiders maandag tegen elkaar op, in reactie op de gedwongen landing van een vliegtuig en kidnapping door Wit-Rusland een dag eerder. Die was „schandelijk en illegaal”, „ongekend schokkend”, „totaal onacceptabel” en een „daad van staatsterrorisme”. Maar in daadkracht worstelt de EU met een adequate respons, nu Minsk in schaamteloosheid opnieuw een grens heeft overschreden.

Tijdens een Europese topontmoeting in Brussel maandagavond veroordeelden EU-regeringsleiders de actie van Wit-Rusland eensgezind en eisten ze de onmiddellijke vrijlating van de gearresteerde journalist en activist Roman Pratasevitsj en zijn vriendin Sofia Sapega. Ook riepen ze Europese luchtvaartmaatschappijen op niet meer over Wit-Rusland te vliegen en gingen ze akkoord met het sluiten van zowel het Europese luchtruim als alle Europese luchthavens voor vliegtuigen uit Wit-Rusland. Veel luchtvaartmaatschappijen besloten maandag zelf al het Wit-Russische luchtruim te mijden – na een oproep van premier Mark Rutte (VVD) deed ook KLM dat. Over aanvullende sancties vallen binnenkort besluiten.

Wat gebeurde er precies aan boord van het Ryanair-vliegtuig? Lees hier de reconstructie: Bij één passagier brak paniek uit toen het vliegtuig van koers veranderde

Het EU-overleg maandag stond al lang gepland en zou vooral een strategische discussie over de verhouding met Rusland worden. Maar de gedwongen landing van een Ryanair-vliegtuig, onderweg tussen twee EU-lidstaten, zette de EU plots onder grote druk ferm te reageren.

Makkelijk is dat traditioneel niet. Op buitenlandgebied slaagt Europa er zelden in doortastend en snel met één stem te spreken, laat staan te handelen. Tekenend is dat Europese sancties na de volgens waarnemers oneerlijk verlopen Wit-Russische verkiezingen in augustus vorig jaar maanden op zich lieten wachten, omdat Cyprus eiste dat ze werden gekoppeld aan sancties tegen Turkije. En vorige week nog, bleef een gezamenlijke verklaring over de strijd in de Gazastrook uit door verzet van Hongarije.

Het besef dat een nieuwe grens is overschreden, wordt binnen de EU breed gedeeld

Het besef dat een nieuwe grens is overschreden wordt nu wel breed gedeeld. Maar wat Europa vervolgens concreet kan en moet doen is een volgende vraag. Premier Rutte benadrukte voorafgaand aan het overleg dat het belangrijk is „het regime te raken in de portemonnee” met harde economische sancties. Maar binnen de EU is niet iedereen daarvan even groot voorstander. Al vóór zondag werd gewerkt aan een nieuw sanctiepakket tegen Wit-Russische functionarissen. Maar dat zit nu alweer maanden vast. Dat toont volgens EU-diplomaten hoe moeilijk het is landen met economische belangen daar, zoals Duitsland en Frankrijk, aan boord te krijgen. Ook het zoveel mogelijk ontzien van de Wit-Russische bevolking speelt een rol.

De precieze vorm van nieuwe sancties zal de komende tijd daarom nog een heet hangijzer blijven. Waarschijnlijk zullen maatregelen zich verder richten op Wit-Russische oligarchen in de kring rond president Aleksandr Loekasjenko en grote staatsbedrijven. Een overleg tussen EU-ministers van Buitenlandse Zaken hierover vindt waarschijnlijk later deze week plaats.

Maar zelfs al komt het tot fermere sancties, dan is het nog maar de vraag hoezeer Loekasjenko daarvan onder de indruk zal zijn. Juist maandag tekende de president nieuwe wetgeving die de persvrijheid nog verder aan banden legt. Minsk zag zich bovendien direct gesteund door Rusland, waar een woordvoerder van het Kremlin uithaalde naar de hypocrisie van westerse leiders. Over de rol van Rusland in het incident is nog veel onduidelijk. Naast Pratasevitsj en zijn vriendin bleven na de gedwongen landing nog drie Russische passagiers in Minsk achter.

Wie is Roman Pratasevitsj? Lees hier een profiel van de journalist en activist

Dat een lang gepland EU-overleg over Rusland maandag vooral overheerst werd door een nieuw incident in wat wel de ‘achtertuin van Poetin’ heet, voedt volgens een EU-diplomaat „het pessimisme over de verslechterende betrekkingen” met Moskou. En ook met een gepaste reactie daarop blijft Europa vooralsnog worstelen.

Reconstructie vlucht FR4978 pagina 4-5Portret Pratasevitsj pagina 4-5Luchtvaartregels pagina 4-5Media en persvrijheid in Wit-Rusland pagina C6-7