Wit-Rusland dwingt vlucht met dissident aan boord tot landing

Roman Pratasevitsj Aan boord van het vliegtuig zat journalist, activist en blogger Roman Pratasevitsj. Hij werd bij aankomst in Minsk gearresteerd.
Het betreffende vliegtuig op het vliegveld van Minsk.
Het betreffende vliegtuig op het vliegveld van Minsk. Foto AFP

Een vliegtuig van Ryanair, onderweg van Athene naar Vilnius in Litouwen, heeft zondagochtend een gedwongen landing gemaakt in de Wit-Russische hoofdstad Minsk. Daar is een van de passagiers gearresteerd. Het gaat om de Wit-Russische blogger, journalist en activist Roman Pratasevitsj. In het vliegtuig zaten 171 passagiers. Na het oponthoud vloog het toestel zondagavond alsnog door naar Vilnius, met achterlating van twee Wit-Russische (Pratasevitsj en zijn partner) en vier Russische passagiers.

Op de jongste actie van het regime van president Loekasjenko van Wit-Rusland wordt internationaal met woede en verbijstering gereageerd. Daarbij vallen de termen ‘staatsterrorisme’ en ‘piraterij’ omdat alles er op wijst dat Wit-Rusland het vliegtuig heeft gekaapt om Pratasevitsj te kunnen oppakken. De Litouwse president Gitanas Nauseda spreekt van een „gebeurtenis zonder precedent” en een „weerzinwekkende actie”. Hij eist de onmiddellijke vrijlating van Pratasevitsj.

Veel Europese regeringsleiders spreken hun afkeur uit. De Poolse premier Mateusz Morawiecki wil dat er maandag in de Europese Raad wordt geproken over „onmiddellijke sancties” tegen Loekasjenko. Voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen stelt het „volkomen onaanvaardbaar” te vinden dat Ryanair is gedwongen om in Minsk te landen. EU-voorzitter Charles Michel maakte zondagavond bekend dat de kwestie maandag op de agenda staat van de Europese Raad, waarbij mogelijke sancties zullen worden besproken. Michel: „Het incident zal niet zonder gevolgen blijven”.

Ook in Nederland is gereageerd op het incident. Zo wil D66 dat er een landings- en overvliegverbod komt voor de Wit-Russische luchtvaartmaatschappij Belavia, totdat blogger Pratasevitsj weer vrijkomt, zo heeft D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma bekendgemaakt. Ook zouden Europese vluchten volgens hem het luchtruim van Wit-Rusland moeten mijden, omdat het te risicovol zou zijn „over een land te vliegen dat letterlijk in staat is tot het kapen van vliegtuigen.” „Na deze krankzinnige actie van Loekasjenko moet de EU een duidelijke en harde streep trekken”, aldus Sjoerdsma.

KGB-agenten

Vlucht FR4978 van Ryanair, met een in Polen geregistreerd toestel, was vlakbij het Litouwse luchtruim toen het toestel werd omgeleid naar Minsk. Volgens Tadeusz Giczan, hoofdredacteur van Telegramkanaal Nexta, waar Pratasevitsj voor werkte, maakten agenten van de Wit-Russische geheime dienst (KGB) aan boord ruzie met de bemanning en begonnen ze over een bom aan boord. Na een onder dwang door de piloten verstuurde bommelding, zou een Wit-Russische Mig-29 het vliegtuig naar Minsk hebben begeleid, terwijl op het moment van de koerswijziging het vliegtuig dichterbij eindbestemming Vilnius was.

Luchtvaartmaatschappij Ryanair zegt in een verklaring dat de piloten door de Wit-Russische luchtverkeersleiding werden gewaarschuwd voor een mogelijk veiligheidsrisico aan boord en werden geïnstrueerd om op de dichtstbijzijnde luchthaven te landen, in Minsk. Dat is dus onjuist, Vilnius was dichterbij. Na een veiligheidscontrole, waarbij niets werd gevonden, kon het vliegtuig na vijf uur oponthoud vertrekken van Minsk naar Vilnius, aldus Ryanair. De Ierse budgetmaatschappij heeft alle instanties ingelicht en biedt de passagiers excuses aan voor de „spijtige vertraging waar Ryanair niets aan kon doen”.

Los van de politieke implicaties en de gevolgen voor Pratasevitsj roept het incident veel vragen op over veiligheid van de burgerluchtvaart. Als het inderdaad gaat om een operatie van de Wit-Russische KGB, betekent dat ook een schending van wereldwijde en Europese luchtvaartverdragen, waarbij de levens van de passagiers in gevaar zijn gebracht. Ursula von der Leyen en premier Mark Rutte zeggen dat „elke schending van internationale luchtvaartregels gevolgen moet hebben”. VN-luchtvaartorganisatie ICAO, die de kwestie zou moeten onderzoeken, reageert vooralsnog voorzichtig. De „kennelijk gedwongen landing kan strijdig zijn met de Conventie van Chicago”. „We zien uit naar meer officiële informatie van de betrokken landen en instanties.”

Terroristenlijst

Pratasevitsj was in Athene om verslag te doen van een reis van oppositieleider Svetlana Tichanovskaja. Op Twitter eist zij diens onmiddellijke vrijlating, een onderzoek van ICAO en sancties tegen Wit-Rusland. Pratasevitsj leefde sinds 2019 in ballingschap. Sinds november 2020 staat hij, samen met Nexta-oprichter Stsiapan Poetsila, op een lijst met ‘terroristen’. Nexta is een belangrijke informatiebron over de aanhoudende protesten in Wit-Rusland, die volgden op de omstreden herkiezing van Loekasjenko in augustus vorig jaar. Sommige bronnen zeggen dat de doodstraf dreigt voor Pratasevitsj, andere spreken dat tegen. De Wit-Russische autoriteiten hebben bevestigd dat hij is gearresteerd.

Loekasjenko, aan de macht sinds 1994, onderdrukt protest met harde hand. Recentelijk is het optreden tegen onafhankelijke media verder verhard. Vorige week waren er invallen bij de nieuwssite Tut.by en de Poolse tv-zender Belsat, waarbij journalisten werden opgepakt. Tut.by werd geblokkeerd. Op dit moment zitten 29 journalisten in Wit-Rusland in de gevangenis.