Opinie

Als ook BMW moet remmen wordt de rechtsstaat voelbaar

De Rechtsstaat

Grondwetten liggen meestal ergens te dutten, tot ze écht nodig zijn. Maar dan gebeurt er ook wat. Dat vind ik altijd een spannend, Harry Potter-achtig moment – het Grote Boek gaat open en wat daar dan in wordt gelezen, gaat vóór alles.

Eind vorige maand was er zo’n moment in Duitsland. Daar concludeerde het Constitutioneel Hof in Karlsruhe dat een recente milieuwet toekomstige generaties onvoldoende perspectief op klimaatherstel bood. De voorgenomen vermindering met 55 procent broeikasgassen in 2030 was bewezen onvoldoende om de temperatuurstijging echt in te dammen. Volgende generaties zouden nog steeds voor grote problemen komen te staan.

Anders gezegd: de belangen van de jongere generaties die nog niet stemmen, werden alvast meegewogen. Een politiek besluit van nu werd afgekeurd omdat het de grondrechten en vrijheden beperkt van komende generaties. Dat is dus een grote verandering, een doorbraak. Het voelt als tijdreizen in Back to the future met Doc Brown, maar dan in het recht.

Oké, ik laat me meeslepen. Maar de tijd van onbekommerd de toekomst verhypothekeren, hopen op nieuwe technieken en speculeren dat het ‘ook kan meevallen’ is voorbij. De toekomst klopt aan de deur en mag naar binnen. Althans in Karlsruhe.

In de weken na het arrest draaide Berlijn politiek snel bij: het klimaatbeleid mikt nu op 65 procent reductie in 2030; in 2040 moet de uitstoot nul zijn. De interventie van het Bundesverfassungsgericht stuitte in Berlijn verder niet op klachten over rechterlijke inmenging of politieke verdringing. Maar eerder op complimenten voor een ‘grensverleggend’ arrest en een ‘succes’ voor de milieubeweging. Wat suggereert dat de politiek vooral opgelucht was. Ook BMW moet dus remmen voor de grondwet, de rechter en de toekomst. Op zo’n moment is de rechtsstaat bijna tastbaar.

Lees ook: Erken een schoon en gezond milieu als een grondrecht

Het is dus alleen maar dwingend recht omdat het in de Duitse Grondwet staat – en in die van nog honderd landen. Art. 20 a luidt: „De staat neemt ook verantwoordelijkheid voor toekomstige generaties en beschermt de natuurlijke grondslagen van leven en dieren binnen het kader van de constitutionele orde door middel van wetgeving en [...] de uitvoerende macht en de rechterlijke macht.” Nederland zou dat dus ook in de Grondwet moeten hebben. Nu is er alleen het geur- en smaakloze art. 21: „De zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu.” Waarbij je dan de belangen van de jeugd moet lezen in het begrip ‘bewoonbaarheid’.

Lees ook: Klimaatvonnis Duitshof toont kracht van internationaal recht

Op zoek naar expliciete belangen van toekomstige generaties vond ik die alleen maar verstopt terug, in de Wet Milieubeheer. En wel als een nagekomen gedachte, op de tweede plaats. Het milieubeleid is volgens art. 4.3 „in het bijzonder gericht op een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder daarmee voor toekomstige generaties de mogelijkheden in gevaar te brengen om ook in hun behoeften te voorzien”. Daar krijgt de huidige generatie dus prioriteit. Aan ‘intergenerationele rechtvaardigheid’, zoals het in het milieurecht heet, zijn wij niet toe. Terwijl juist degenen ‘na ons’ met de problemen blijven zitten. In het bijzonder de huidige generatie zou moeten weten dat het vooropstellen van eigen behoeften juist voor deze problemen zorgde.

De Duitse uitspraak staat overigens niet alleen. Ierse, Nederlandse en Franse rechters ontpopten zich al eerder tot milieubeschermers en aanjagers van de politiek. Denk aan het Haagse Urgenda-arrest, aangehaald in het Duitse vonnis. Als het generatiebelang nu aan een opmars begint, dan zijn er wel meer ontwikkelingen die toekomstige generaties in de knel brengen. ‘Intergenerationele gelijkheid’ is op meer terreinen als maatstaf denkbaar. Denk aan de staatsschuld, de sociale zekerheid, pensioenen, zorgverzekeringen, onomkeerbare ingrepen in de natuur.

Hoeveel vrijheid mag de huidige generatie überhaupt verbruiken – en wat blijft er over voor toekomstige? Hoe je ook naar generaties kijkt, de plicht voor ieder zich spaarzaam te gedragen is dan een hard gegeven. Nu nog grondwettelijk afdwingbaar maken, ook in Nederland.

Lees ook Recht en Onrecht, de nieuwsbrief van juridisch redacteur Folkert Jensma.