Zaadcel is bij nader inzien geen speelse otter

Ophef Uit 3D-beelden is niet de conclusie te trekken dat spermacellen zich anders voortbewegen dan kikkervisjes.

Foto Getty Images

Spermacellen zouden zich niet voortbewegen door simpel met hun staart heen en weer te zwiepen – als een kikkervisje. Nee, ze zouden zich met een complexe rondtollende beweging voortstuwen, als speelse otters. De oorzaak: hun staart is niet symmetrisch en daar compenseren ze voor met kurkentrekkerachtige beweging. Dat concludeerden onderzoekers van de Universidad Nacional Autónoma in Mexico vorig jaar juli in een publicatie in het wetenschappelijke tijdschrift Science Advances. Het beeld van de rondtollende zaadcellen sprak tot de verbeelding en het nieuws werd breed opgepikt, ook door NRC. Maar de ontdekking houdt geen stand en de onderzoekers hebben hun publicatie teruggetrokken.

Onderzoek doen naar de beweging van zaadcellen is niet eenvoudig. Ze zijn piepklein en bewegen razendsnel. Zaadcellen zijn slechts 0,06 millimeter groot en zwemmen met 20 tot 30 slagen per seconde. Om een 3D-beeld te krijgen van de zwembeweging, gebruikten de onderzoekers destijds een hogesnelheidscamera die de microscopische zwemmers vanuit verschillende hoeken vast kon leggen. Via een wiskundige reconstructie werden die camerabeelden vervolgens gecombineerd.

Aan de bel getrokken

In augustus 2020, binnen twee weken na de publicatie, verscheen er vanuit de redactie van Science Advances een expression of concern (uiting van bezorgdheid) over het onderzoek. Lezers hadden opgemerkt dat de camerabeelden en de daaropvolgende analyse de conclusie over de tollende beweging van zaadcellen niet ondersteunde. Het waren de onderzoekers zelf die aan de bel trokken en in augustus aan Science Advances lieten weten dat ze bezig waren met een heranalyse.

Afgelopen woensdag – negen maanden nadat het zaadje geplant werd in de expression of concern – kwam het nieuws naar buiten dat het artikel is teruggetrokken. „Hoewel onze experimentele gegevens en analyses degelijk zijn”, schrijven ze, blijkt dat hieruit niet onomstotelijk geconcludeerd worden dat zaadcellen asymmetrisch zijn en zich rondtollend voortbewegen. Op basis van hun onderzoeksresultaten hadden ze dus niet de tot de verbeelding sprekende conclusie over de zwembeweging mogen trekken. Waarom dit niet naar voren is gekomen voor de publicatie, tijdens de reviewprocedure van Science Advances, is onduidelijk.

Voor nu zijn we voor de zaadcelbeweging weer aangewezen op 2D-beelden waarop ze als kikkervisjes met hun staarten heen en weer lijken te zwiepen. Hetzelfde beeld dat Antoni van Leeuwenhoek ruim drie eeuwen geleden als een van de eerste zag toen hij menselijk sperma met een microscoop bekeek.

Het complexe onderzoek naar de zwembeweging blijft desondanks interessant omdat het mogelijk een rol speelt in de manier waarop zaadcellen zich een weg banen in het lichaam van een vrouw. Hierbij moeten ze „door nauwe kanalen zwemmen, langs de kleverige vloeistof in de baarmoederhals en wanden van golvende cellen in de eileiders, en ze moeten omgaan met spiercontracties en vocht dat in de tegenovergestelde richting beweegt van waar ze heen willen”, zoals de Britse hoogleraar Allan Pacey in 2020 schreef.