Andrea Voets

Foto Joanna Wizmur

Interview

Muziek tegen de eenzaamheid

Muzikale documentaire In haar docu-concerten zoekt harpiste en ‘musical journalist’ Andrea Voets wegen uit het grote doolhof van eenzaamheid. „Want iedereen kan een probleem benoemen. Maar ja, wat dan?”

Hoe kan ik me veilig genoeg voelen om gewoon te zijn? Die bestaansvraag beheerst momenteel het leven van harpist Andrea Voets (1989). En niet alleen het hare. „Want eenzaamheid is de belangrijkste samenvatting van de problemen van deze tijd”, betoogt psycholoog Paul Verhaeghe in een filmfragment uit haar docu-concert While We Live. Hierin gaat Voets op zoek naar sociale verbanden die ons een weg kunnen wijzen uit de groeiende gevoelens van isolement, waaraan veel mensen ten prooi zijn, zeker nu de coronacrisis het bestaande schrijnen nog dieper en zichtbaarder heeft gemaakt.

De harpist vond er een nieuwe vertelvorm voor uit: musical journalism, een samenspel tussen filmdocumentaire en concert, waarbij muziek als tegenstem van het beeld dient, of bezoekers de kans biedt zich te bezinnen op het verhaal. Debatcentrum De Balie gaf haar de ruimte om zich daarin te ontwikkelen.

Voets eerste voorstelling Wings&Roots draaide om musici – onder wie zijzelf – uit The Third Culture, een verzamelnaam voor iedereen die niet een pasklaar antwoord kan geven op de vraag: waar kom je vandaan? In de vier jongeren vloeiden twaalf nationaliteiten samen. Op film gingen ze het gesprek aan met transcultureel psychiater Glenn Helberg over ‘when you always relate and never belong’, in de zaal vonden ze elkaar in muziek. En langzaam verschoof het paradigma van nergens bij horen naar overal bij horen.

Griekse ethiek

Deze zomer speelt Voets While We Live. En ook hierin gaat het niet enkel om het benoemen en uitbenen van een probleem, maar om de zoektocht naar hoe het dan wel kan. Het begint al met de eerste vraag aan het publiek: wat is het tegenovergestelde van eenzaamheid?

„Het doorbreken van taboes boeit me niet, de blinde vlekken daarentegen wel”, zegt Voets. „Welke ‘oplossingen’ liggen voor onze neus zonder dat we ze zien? Bij veel zaken die de kunst agendeert, denk ik: ‘Ja, und?’ Mijn favoriete vraag. Een maker kaart een pijnpunt aan. Mooi. Maar het is slechts een begin. Hoe gaan we verder vanaf hier? Ik wilde al jaren een voorstelling maken over eenzaamheid, ook vanwege mijn eigen ervaringen met die donkere tunnel. Ik las alles wat ik kon vinden, beet me erin vast, maar wist niet hoe ik het moest aanpakken. Dat mondt altijd uit in een existentiële crisis. Op dat moment zei mijn Griekse vriend Pavlos: ‘Je moet het omgekeerde doen, want dit werkt niet.’ Hij praat als het Orakel van Delphi, dus het was aan mij uit te vinden wat hij precies met die woorden bedoelde. Op een dag trof het me: ik moest me niet verdiepen in eenzaamheid maar in het tegendeel.”

Taboes boeien me niet, blinde vlekken daarentegen wel

Andrea Voets

Voor Voets betekende dat het gevoel ergens welkom te zijn. „Dus niet je leven op de schouders van een paar vrienden leggen, maar je gedragen weten door een gemeenschap.” Dat ervoer ze in Griekenland, en dus begon daar haar zoektocht. „Ik liep er al een jaar of zes rond en sprak de taal. Aan mijn Griekse vrienden en vreemden vroeg ik naar de sociale logica. Iedereen wilde helpen. Was het niet met antwoorden dan wel met slaapplaatsen, het uitlenen van een auto of iets anders. Daar bleek de bestrijding van eenzaamheid niet uitbesteed aan een GGZ, zoals hier, maar een vanzelfsprekend deel van de alledaagse ethiek van het bestaan. Je kunt het niet googlen, het moet je aanraken.”

De gemeenschap geeft mensen minder kans te vereenzamen. „Het overkwam me zelf toen ik zeven jaar terug – Griekenland zat midden in de hel van de financiële crisis – een zomer doorbracht in het uitgestorven Thessaloniki”, zegt Voets. „Ik kende er niemand. Na drie dagen klopte een buurman op de deur. ‘Waar ben je?’ vroeg hij. ‘Waarom zien we je niet?’ Hij pakte zijn scooter en ging met me eten in een restaurant aan zee.”

Hulp vragen

In ons ‘gelukkige’ Westen lijkt iedereen naar een psycholoog te rennen in tijden van crisis, zegt ze. „We besteden de geestelijke zorg uit aan professionals. Zijn we vergeten dat mensen elkaar ook kunnen helpen? Iedereen kent inmiddels wel de drie standaard-reacties bij angst en trauma: flight, fight en freeze. Vluchten, vechten en bevriezen. Maar er bestaat een vierde, die kennelijk verdwenen is uit ons narratief: om hulp roepen.”

Het vereist een saamhorigheid die Voets aantrof in Griekenland. „En wat me verbaasde, is dat de wortels ervan teruggaan tot de oudheid. Misschien dat ze daarom zo sterk zijn en wijdverspreid, want ik hoorde hetzelfde verhaal in de miljoenenstad Athene, de dunbevolkte bergstreken van Eipiros en van de paar honderd bewoners op het kleine eiland Lipsi.”

While we live door Andrea Voets.
Foto’s Thomas Beltsios

Wat eenzaamheid is, ondervond ze aan den lijve. Als kind van Nederlandse ouders groeide ze op in het Belgische Brugge. Vanaf haar eerste schreden in de kleuterklas, tweeënhalf jaar oud, werd ze uitgescholden en nagepraat, omdat ze geen Vlaams sprak. „Waar ik de volgende vijftien jaar ook in de klas zat, ik was een soort radioactief afval. Wie bij mij in de buurt kwam, werd verstoten. Nooit was er een moment van rust. Wegen zoeken uit het labyrint van de eenzaamheid, wist ik al vroeg, is geen luxe, maar een kwestie van leven of dood.”

Het docu-concert While We Live van musical journalist Andrea Voets is te zien bij het Grachtenfestival in Amsterdam (17/8), O. Rotterdam (26 & 27/8) en Vrijplaats Leiden (28/8). Inl: resonate-productions.com.