Opinie

Laatste zoektocht naar Heilige Graal

Peter de Bruijn

Voorpret is de beste pret. Mooier dan op dit moment kan de documentaire van Joshua Grossberg In Search of the Lost Print misschien niet worden. De film bestaat nu alleen nog uit een aankondiging. De draaiperiode gaat in het najaar beginnen. Maar Grossberg en de Amerikaanse zender TCM maakten onlangs bekend dat de lang gekoesterde wens van de regisseur in vervulling gaat om een documentaire te maken over zijn zoektocht naar de legendarische langere versie van The Magnificent Ambersons, die Orson Welles in 1942 in handen heeft gehad.

Welles’ nostalgische drama – tegenpool van het hypermoderne Citizen Kane – gaat over een welvarende Amerikaanse familie rond de eeuwwisseling, die alles verliest als de moderne tijd zich aandient in de vorm van de uitvinding van de automobiel (‘de wagen zonder paard’). De laatste versie van de film waar Welles nog zelf de hand in had duurde 131 minuten. Kort daarna nam studio RKO Welles’ tweede film onder handen en bleef er nog een schamele 88 minuten speeltijd over. Ook liet de studio een compleet nieuw einde draaien.

Grossberg zal voor zijn queeste afreizen naar Rio de Janeiro, waar Welles in 1942 verbleef voor de documentaire It’s All True. Tegelijkertijd overlegde hij uitvoerig met editor Robert Wise, die in Los Angeles werkte aan The Magnificent Ambersons. Wise zond een kopie van de lange versie van de film naar Welles. Die kopie is inmiddels spoorloos. Het gedraaide materiaal in de VS dat niet in de studio-versie belandde is vernietigd. Welles’ kopie in Rio is de enige schamele hoop.

Grossberg is niet de eerste die een zoektocht onderneemt naar de verdwenen versie van de film, die met enig gevoel voor drama wel ‘de heilige graal’ van de filmhistorie is genoemd. Hij is niet helemaal kansloos. Er zijn enkele aanwijzingen dat de kopie in de jaren zestig nog op een plank lag in het audiovisueel archief van Brazilië. Daar zijn de filmrollen inmiddels niet meer te vinden. Wellicht is de kopie terecht gekomen in een privé-verzameling; mogelijk met een verkeerd label.

Als de langere versie boven water komt, wat heeft Grossberg dan in handen? In ieder geval niet de ‘director’s cut’ of zoiets als de ‘definitieve versie’. Welles was namelijk niet tevreden met de versie van The Magnificent Ambersons, die Wise hem toezond. Hij vond de film te lang. Met name in het midden zou Welles nog flink hebben willen korten. Dat zouden ongetwijfeld andere inkortingen zijn geweest dan de studio uiteindelijk heeft opgelegd. De echte triomf zou zijn om het oorspronkelijke slot te reconstrueren – niet het verzoenende, hoopvolle einde van RKO, maar Welles’ sombere en melancholieke slotakkoord.

Toch is het ook weer niet zo dat de studio The Magnificent Ambersons compleet heeft geruïneerd. Daarvoor is de versie van 88 minuten te indrukwekkend. De film was in de ingekorte versie goed voor vier Oscar-nominaties. Maar hoe meer er te zien zou zijn van Welles’ oorspronkelijke visie, hoe beter. Filmliefhebbers kunnen daarover dromen tot juli 2022, als de documentaire van Grossberg in première gaat.

Peter de Bruijn is filmrecensent.