Recensie

Expo ‘Abundance’ maakt de wereld die we dachten te kennen een stuk mooier

Recensie Voor de tentoonstelling ‘Abundance’ in Het HEM selecteerde filosoof Simon(e) van Saarloos vrij, ‘queer’ en geëmancipeerd werk van kunstenaars die je in Nederland zelden ziet. Daardoor ontstaan interessante nieuwe perspectieven.

Expositie Abundance in Het HEM, Zaandam.
Expositie Abundance in Het HEM, Zaandam. Foto C. Eeftinck Schattenkerk

Wie kunst vaak extra geslaagd vindt als ze nieuwe perspectieven opent, grenzen verlegt, het nieuwe en het ongemakkelijke aanraakt, kan zich stevig verheugen op de nieuwe tentoonstelling in Het HEM in Zaandam. Die is samengesteld door filosoof Simon(e) van Saarloos, in samenwerking met curator Vincent van Velsen, en heeft als titel Abundance – laten we het vertalen met ‘overvloed’.

Uitgangspunt is een betoog van de filosoof Denise Ferreira da Silva, waarin ze pleit tegen elke vorm van maatschappelijk markeren, afbakenen, en selecteren, omdat zulke beperkingen ons zouden vastpinnen in het wereldbeeld waar we elke dag al in leven. Terwijl dat maar één van de vele mogelijke wereldbeelden is, aldus Ferreira (en Van Saarloos) – en niet perse het beste. Daarom gaat Abundance over het afbreken van grenzen, het zoeken naar weelderige overvloed onder Ferreira’s motto ‘We must bring about the end of the world as we know it’. Kom maar op met die wereld, denk je dan.

Ondertussen is het overvloed-thema op deze plek ook een tikje ironisch: al aan het begin van de coronacrisis belandde Het HEM financieel op de rand van de afgrond: het voortbestaan werd gegarandeerd met behulp van een crowdfundingsactie. Van Saarloos’ overvloed werd dus een project met beperkingen, maar daar heeft de tentoonstelling niet onder geleden.

Lees ook: Sla de beelden van onze voormalig nationale helden kapot, vindt Simon(e) van Saarloos

Labyrint van dunne doeken

Het begint al met de vormgeving: op de grote, kale eerste verdieping van Het HEM schiepen Théo Demans en Clemence Seilles (onder anderen bekend van Melanie Bonajo) een weelderig labyrint van dunne, pastelkleurige doeken waar tussendoor je (in de kale, industriële HEM-ruimte) van het ene werk naar het andere lijkt te zweven – een perfecte oplossing.

Daardoor vergeet je ook bijna dat Van Saarloos’ ambitieuze thema wel meteen een paar typische kunstdilemma’s oproept. Allereerst: hoe overbrug je de kloof tussen kunst en maatschappij – en kan dat eigenlijk wel? En, ook niet onbelangrijk: is het in de hedendaagse kunst wel mogelijk radicaal te breken met dat wat vooraf ging? Dat klinkt misschien benepen, maar het is een van die ingebakken beperkingen waar de moderne kunst nooit een oplossing voor heeft weten te vinden: kunst die zich volledig loszingt van de traditie, die uit het luchtledige lijkt te ontstaan, wordt nooit gezien, krijgt geen erkenning. Zelfs de klassieke avant-gardes, die nu nog geprezen worden om hun vernieuwing, waren altijd mede een reactie op hun voorgangers.

Werk op expositie Abundance in Het HEM, Zaandam. Foto C. Eeftinck Schattenkerk

Mooiere wereld

Ook Van Saarloos’ Abundance onttrekt zich niet aan dit mechanisme, maar een bezwaar is dat nauwelijks. Voor hun nieuwe, overvloedige wereld selecteerde Van Saarloos vooral kunst die voortkomt uit, en reageert op de bestaande situatie. Maar dan vrijer, ‘queerder’ en geëmancipeerder. Bovendien werden veel kunstenaars gekozen die je in Nederland zelden ziet, waardoor er meteen interessante nieuwe perspectieven ontstaan.

Neem Jacolby Satterwhite’s video Healing in my House (2016): een combinatie van Afro-futurisme, sciencefiction en de huis-tuin-en-keukenobjecten van Satterwhite’s (schizofrene) moeder die gezamenlijk een ongemakkelijk werk opleveren, dat ook opvallend krachtig en bevrijdend werkt. Of de lekker luidruchtige, weelderige en seksueel geladen keramieken sculpturen van Zoe Williams. Of het grootse ‘glas-in-lood’-raam van Raúl De Nieves, volledig opgetrokken uit transparant plastic, dat zich inhoudelijk ontspannen onttrekt aan de klassieke katholieke glas-traditie: De Nieves voegt er Mexicaanse mythes aan toe, sciencefiction (opnieuw), carnavalsbeelden en maskers – en kijk het geheel daar majestueus staan te stralen, in de betonjungle van Het HEM.

Revolutionair is Abundance niet per se, maar de perspectieven die de tentoonstelling opent, zijn fascinerend genoeg om verder te willen kijken. Geen nieuwe wereld, maar de wereld die we kennen wordt er een stuk mooier van.