Reportage

Zwaarst getroffen groepen zijn ook het bangst voor vaccinatie

Vaccinatiebereidheid Angst voor vaccinatie is het grootst onder arme mensen, die ook het zwaarst getroffen worden door de pandemie. De prikstop vergrootte de twijfels. „Ze willen écht niet.”

Vaccinatiecentrum in Den Haag waar dagelijks maximaal zestienhonderd mensen een prik tegen Covid kunnen halen.
Vaccinatiecentrum in Den Haag waar dagelijks maximaal zestienhonderd mensen een prik tegen Covid kunnen halen. Robin Utrecht/Hollandse Hoogte

De moeder van Salah Aafar is 66, heeft negen kinderen en tien kleinkinderen. Ze heeft hen al ruim een jaar niet gezien. „De hele familie kwam elke week bij elkaar. Maar ze heeft diabetes type 2 en is bang voor corona. Mijn vader ook”, zegt Aafar. Toch weigerden zijn ouders onlangs de Covid-vaccinatie bij de huisarts met het AstraZeneca-vaccin. „Ik heb geprobeerd hen te overtuigen maar ze willen écht niet. Ze zijn bang”, zegt Aafar.

Die angst werd gevoed toen het ministerie van VWS op 14 maart zei: we stoppen tijdelijk met het AstraZeneca-vaccin. Daartoe werd besloten uit voorzorg; er was een forse maar zeldzame bijwerking geconstateerd: trombose. Het besluit was geruststellend bedoeld – kijk hoe zorgvuldig de overheid deze vaccins beoordeelt. Maar het stopzetten werkte volgens veel huisartsen averechts. Want later besloot VWS zestigminners niet, maar zestigplussers alsnog wel met AstraZeneca in te enten, en toen was de twijfel amper nog weg te nemen.

Lees ook: Artsen: bewoners arme wijken beter voorlichten over coronavaccin

Van de 380 zestigplussers die huisarts Bart Meijman in Amsterdam-Osdorp heeft opgeroepen voor de anti-Covid-prik van AstraZeneca, is maar 40 procent gekomen. In de praktijk van de Rotterdamse huisarts Shakib Sana gebeurde hetzelfde. In huisartsenpraktijken in de Haagse Transvaalbuurt ook. En niet alleen in grootstedelijke achterstandswijken; in de praktijk van huisarts Marco Blanker, die een Vinexwijk in Zwolle bedient, kwam na de prikstop met AstraZeneca maar 70 procent van de uitgenodigde zestigplussers opdagen. Blanker: „VWS zegt dat dat meevalt maar dat is niet zo. Vóór de stop met AstraZeneca kwam in veel praktijken 95 procent van de opgeroepen patiënten.” De opkomst in Zeeland, Brabant en Limburg, die eerder aan de beurt waren, was inderdaad 95 procent.

Huisarts Bart Meijman heeft al zijn risicopatiënten – die veel meer risico lopen als ze Covid-19 oplopen dan door de AstraZeneca-vaccinatie – opgebeld om ze alsnog te overtuigen. Een enkeling ging overstag. Een collega van Marco Blanker belde in een Vinexwijk naast Zwolle de 24 zestigplus-patiënten die waren afgehaakt persoonlijk op. „Zij heeft er één kunnen overtuigen om te komen.”

Salah Aafar wil heel graag dat zijn ouders worden ingeënt. „Ik ben bereid het in mijn eigen arm te prikken om hen te overtuigen. Maar ze zijn koppig.” Het werd er niet beter op toen een oom de AstraZeneca-prik wél nam en van pure angst een paniekaanval kreeg. Hartkloppingen, duizelig. „Zie je wel”, zei de moeder van Salah Aafar.

Schoonvader naar Groningen

Aafar heeft zelf meegemaakt wat Covid-19 kan aanrichten. Zijn schoonvader (71) lag in januari en februari vijf weken met Covid-19 op de intensive care. Hij heeft het overleefd. „Maar hij moest van Alkmaar naar het ziekenhuis in Groningen, omdat alles vol was. En wij moesten in een hotel in Groningen overnachten om bij hem te zijn. Mijn vrouw is zwanger. Het was traumatisch. Je gunt het niemand.”

Covid-19 heeft migrantengemeenschappen relatief hard getroffen. Een recente analyse van het CBS over de sterftecijfers tijdens de eerste coronagolf, laat zien dat in de drie grote steden (Amsterdam, Rotterdam en Den Haag) 4.004 mensen met een migratie-achtergrond overleden. Voor mensen met een niet-westerse migratieachtergrond was het risico om aan Covid te overlijden anderhalf keer zo groot als voor mensen met een Nederlandse achtergrond.

Die cijfers over het voorjaar van 2020 gaan alleen over sterfte. Niet over ziekenhuisopnames of lang last houden van een coronabesmetting. Daar wezen sommige artsen in het najaar al op, omdat er opeens buitengewoon veel oudere migranten in de ziekenhuizen werden opgenomen: zij lijden relatief vaak aan suikerziekte, hartklachten en een hoge bloeddruk en dat maakt hen extra gevoelig voor een Covid-19-infectie. Tel daarbij op fysiek werk dat meestal niet op anderhalve meter afstand kan worden gedaan en kleine behuizing met veel bewoners en hechte familiebanden – en een hogere besmettingsgraad is ook te verklaren.

„Pandemieën en rampen treffen de armste mensen altijd het hardst”, zegt de Nijmeegse hoogleraar en huisarts Maria van den Muijsenbergh. Des te wranger, vindt zij, dat ook die groep zich nu minder vaak laat inenten. Er zijn nog geen cijfers van alle huisartspraktijken maar Van den Muijsenbergh krijgt „sterke signalen uit de grotere steden” dat de animo voor vaccinatie in de arme wijken laag is.

Volgens de hoogleraar bereikt officiële informatie de bewoners van deze wijken vaak niet en gaan zij af op berichten op social media. Ook hebben veel van hen weinig vertrouwen in de overheid. „Als jij of een familielid slechte ervaringen hebben gehad met een overheidsinstantie, dan is dat wantrouwen wel te begrijpen.”

Hele nacht wakker

Nazari Moghadam (65) in Osdorp weigert AstraZeneca ook. „Hij is gewoon te bang”, legt zijn vrouw uit aan de telefoon. „Terwijl hij blaaskanker heeft gehad en echt tot de kwetsbare groep behoort. Hij is óók bang voor Covid en zit al heel lang thuis.” Hij maakte wel een afspraak voor de prik, na de uitnodiging van de huisarts, maar lag vervolgens de hele nacht wakker. Toen zegde hij weer af. Dat is twee keer gebeurd.

Het risico op trombose na de AstraZeneca-inenting, is 1 op 100.000. De vrouw van Nazari Moghadam: „Maar hij zegt: ík zal die ene zijn.” Zelf krijgt ze over een paar dagen het Pfizer-vaccin. „Ik wil zo graag dat mijn man ook Pfizer krijgt.” Een zus van Moghadam, die in Engeland woont, had drie dagen last gehad van haar AstraZeneca-prik en dat vergrootte zijn angst.

Een vrouw had in haar kerk gehoord dat een vaccin duivels is. Daar kan ik niet tegenop

Shakib Sana huisarts in Rotterdam-West

Het zaadje van de twijfel is snel gegroeid na de stop met AstraZeneca, zegt ook Shakib Sana, huisarts in Rotterdam-West. Nog maar 40 procent van de opgeroepen patiënten kwam opdagen. Hardnekkige vaccinatie-weigeraars heeft hij ook onder zijn patiënten. „Een vrouw had in haar kerk gehoord dat een vaccin duivels is. Daar kan ik niet tegenop.” Maar de meesten zijn gewoon een beetje bang, luisteren naar familie en vrienden, en gingen zich verzetten toen zelfs de overheid zei dat AstraZeneca risico’s heeft.

Huisarts Bart Meijman: „Die beslissing heeft tot doden geleid. Dat hebben onderzoekers in het NTvG aangetoond.” Uit die studie blijkt dat 289.000 AstraZeneca-prikken werden afgezegd die bedoeld waren voor 60-tot 64-jarigen, mensen met obesitas, Down en zorgmedewerkers. De stop van twee weken moet er volgens de onderzoekers toe hebben geleid dat in elk geval dertig extra (want niet ingeënte) coronapatiënten op een intensive care belandden en dertien overleden. Zestigplussers die AstraZeneca weigeren krijgen geen voorrang op anderen: het is achteraan sluiten in de rij.

En waarom zou iemand van 61 wel veilig in te enten zijn met AstraZeneca, zoals VWS zegt, maar iemand van 59 jaar niet? Dat ís ook niet aan patiënten uit te leggen, zeggen de huisartsen. Marco Blanker vergelijkt de perceptie van veel patiënten met de keuze voor een auto: „Als je mag kiezen tussen twee prima auto’s maar een heeft een deukje, dan kies je de auto zonder deuk. Ook al zegt die deuk niets over de veiligheid van de auto.”

Drie weken geleden riepen huisartsen in achterstandswijken VWS op om bewoners beter te informeren. In de eigen taal en via de eigen mediakanalen. De vraag is dus wat organisaties als de Nederlandse Islamitische Federatie (NIF), waar in Zuid-Holland 24 moskeeën bij zijn aangesloten, vinden. De woordvoerder van NIF-Zuid-Holland, Kenan Aslan, zucht als hem wordt gevraagd wat zijn organisatie de achterban van zestigduizend Turkse Nederlanders adviseert. „Onze bestuursvergadering heeft er vorige week over gesproken en heeft artsen gevraagd een beleidsstuk te schrijven. Wij zeggen sowieso niet dat mensen zich níet moeten laten vaccineren. En als mensen ons individueel benaderen, dan zeggen we: ja, luister naar je huisarts.”