Een maanmissie betaald met cryptomunt Dogecoin: ontstaat er een bizarre nieuwe meme-economie?

Memes Elon Musk financiert een maanmissie met een cryptomunt die als geintje begon. Internetgrappen worden steeds meer een serieuze economische kracht – maar waar gaat dat toe leiden?

Illustratie Roland Blokhuizen

‘Elon Musk wil een maanmissie betalen met de cryptomunt Dogecoin’. Als er één krantenkop de bubbelige, kantelende, bij vlagen hallucinante tijdgeest vat, is het deze wel. De oprichter van autofabrikant Tesla en ruimtevaartbedrijf SpaceX kondigde zijn plan deze week aan op Twitter (waar anders): „We gaat letterlijk een Dogecoin op de letterlijke maan zetten.”

In het eerste kwartaal van volgend jaar moet deze „DOGE-1 Mission to the Moon” een kleine satelliet naar de maan brengen. De missie moet „toepassingen van cryptovaluta’s buiten de baan van de aarde aantonen, en de basis leggen voor interplanetaire handel.”

Het staat er echt. Musk bewijst zich op deze manier voor de zoveelste keer de onbetwiste koning van de meme, de internetgrap. Hij speelt consequent met de grens tussen fantasie en werkelijkheid, maar blijkt daarmee ook telkens zijn eigen realiteit te scheppen.

Voordat Musk de cryptovaluta Dogecoin vorig jaar begon te hypen, was het niet veel meer dan een digitale munt zonder echte toepassingen, ooit bedacht als grap om de draak te steken met de wildgroei aan nutteloze cryptomunten. „To the moon”, was de grap die circuleerde rondom de koers van Dogecoin. Dat is nu dus niet meer alleen een grap. Of wel? Musk schoof een dag eerder nog in een geel Mariopak aan in de satirische tv-show Saturday Night Live om grappen te maken over de Dogecoin, waarna de koers kort kelderde.

De acties van Musk staan bepaald niet meer op zichzelf. Het is het zoveelste recente voorbeeld van een meme die bizarre waardestijgingen tot gevolg heeft. Memes, vaak gedeelde internetgrappen en -plaatjes worden een economische en politieke kracht op zichzelf. Eerder pompten grappenmakers/beleggers op discussiewebsite Reddit de koers van de zieltogende gamewinkel Gamestop al op tot recordhoogte, en ook de prijs van sommige cultachtige NFT’s (non-fungible tokens) loopt in de vele miljoenen. Met een NFT, een soort eigendomscertificaat van een digitale bestand, koop je in feite een niet-kopieerbaar stukje data op een blockchain.

Elon Musk als Nintendo-figuurtje Wario in de Amerikaanse satirische tv-show Saturday Night Live.

Om de cirkel rond te maken: vooral de NFT’s van bekende memes doen het goed, zoals die van ‘disaster girl’, een foto van een meisje dat diabolisch de camera inkijkt bij een brand. Dat plaatje werd de afgelopen jaren op allerlei manieren bewerkt en gedeeld als grap. De nu 21-jarige vrouw die op de foto staat, verkocht de NFT onlangs voor bijna een half miljoen.

Duivelsgebroed

Het is makkelijk om deze verschijnselen af te doen als gekte, als het bizarre hoogtepunt van een decadente zeepbel die op barsten staat – en misschien is het dat ook wel. Het ontbreekt bepaald niet aan serieuze economen die deze ontwikkeling zien als het ontaarde duivelsgebroed van de tulpenmanie, de internetzeepbel en de financiële gekte van 2007 ineen.

Maar zou het ook méér kunnen zijn dan dat?

Memes hebben evident culturele, psychologische en economische waarde. Gedeelde grapjes hebben grote sociale voordelen voor leden van de ingroup: mensen die de grap snappen, of eraan bijdragen, kweken een band, dwars door landsgrenzen en sociale geledingen heen.

Memes zijn misschien wel de belangrijkste gedeelde narratieven van deze tijd

Memes spelen ook in de politiek al een tijd een groeiende rol. Neem het cartoonfiguurtje Pepe the Frog. Die afbeelding van een grijnzende kikker werd de afgelopen jaren een soort half-ironisch, half-serieus symbool voor mensen die zich verzetten tegen massamigratie en linkse politiek. De insiders-humor van Pepe the Frog is voor buitenstaanders amper te begrijpen, en dat is nou net de bedoeling. De kikker versterkte de band van allerlei online rechtse groepen, en wordt door diverse politicologen gezien als één van de memes die de opkomst van Alt-Right-bewegingen heeft bevorderd.

En het is al zo oud als de mensheid dat mensen in ficties geloven, als die ficties de groepsband maar versterken. Menselijke ficties worden op die manier gedeelde verhalen, en verhalen zijn een belangrijke drijfveer van veranderingen in de echte wereld.

Narrative economics

Nobelprijswinnaar en econoom Robert Shiller noemt de toegenomen economische invloed van viral verhalen ‘narrative economics’. Memes zijn misschien wel de belangrijkste gedeelde narratieven van deze tijd. Memes zijn de beelddragers van een wereldwijd cultureel gesprek. Dat bleek wel uit de grote aandacht voor de dood van Juan Joya Borja, de ‘Spanish Laughing Guy’, die onderwerp was van talloze memes.

Zijn de Dogecoin, NFT’s en Reddit-grappenmakers die koersen beïnvloeden de eerste uitspattingen van een breder opkomende „meme-economie”? Of komt de opvallende invloed van internetgrapjes gewoon doordat mensen nu simpelweg massaal opgesloten zitten thuis, zich dood vervelen en zich daarom maar storten op NFT’s, cultcoins en andere rare gokspelletjes? Misschien wel.

Maar het zou ook kunnen dat deze traditionele uitleg tekortschiet. Ideeën over wat echt is en wat nep, zijn online al langer aan het verschuiven. Net als ideeën over wat geld precies is. Zijn cryptovaluta’s serieus te nemen opvolgers van fiatgeld dat door centrale banken wordt gecreëerd? Of is het meer een verschijnsel zoals goud: een schaarse waarde-opslag? Of is het een soort sidebet op de totale ineenstorting van het systeem? Of is het gewoon een verschijnsel op zich, dat zich niet goed laat vatten in dat soort oude kaders?

Dat laatste lijkt steeds meer het geval, met een gecombineerde waarde van cryptovaluta’s van vele honderden miljarden. Grote banken die eerder hun neus ophaalden voor digitale munten, zien ze nu als doodnormaal onderdeel van een gebalanceerde beleggingsportefeuille, al blijven er ook sceptici.

‘Disaster Girl’

Tot nu toe is de laatste jaren vooral gebleken dat het kamp van de memes en de cryptovaluta’s overweldigend gelijk heeft gekregen, en misschien wel deels zijn eigen gelijk heeft gecreëerd. Met grote afstand de domste investeringsbeslissing van de afgelopen decennia, was het om níét in te zetten op cryptovaluta’s, memes - en Elon Musk.

In die zin werpen de grappen en grollen van Musk bloedserieuze vragen op. Wat is geld in de 21ste eeuw, wat zijn instituties, politieke partijen, sociale verbanden in het internettijdperk? Waar voorheen banken en grote investeerders in belangrijke mate bepaalden welke bedrijven en ideeën groot konden worden, zijn het nu los-vaste zwermen van internetgemeenschappen die de macht lijken over te nemen.

Te grote naïviteit

Te grote naïviteit over die ontwikkeling is niet gepast. Het verleidelijke narratief dat dit zal leiden tot een ultieme democratisering van geld, macht en invloed, strookt niet met de recente ontwikkelingen. Memes rondom cryptovaluta’s kunnen snelle koersstijgingen tot gevolg hebben, is de laatste tijd meermaals gebleken. Dat is een voedingsbodem voor allerlei nieuwe vormen van manipulatie. Cryptovalutabeleggers met veel volgers kunnen de koersen opstuwen, en daarna snel hun winst pakken. Dit soort pump and dump-manipulatie (eerst pomp je de koers op om vervolgens je belegging te dumpen) gebeurt volop rondom digitale munten, en toezichthouders kunnen er tot nu toe weinig tegen doen.

Pepe the Frog

Dat leidt tot extreem scheve machtsverhoudingen ten gunste van de mensen die al miljardair zijn, zoals Musk. Niet iedereen heeft de realiteitsvervormende internetmacht van Musk met zijn bijna 54 miljoen Twitter-volgers. En van die macht profiteert hijzelf als geen ander. Hij kondigde vorig jaar februari aan dat Tesla fors inzet op bitcoin (al kwam hij daar deze donderdag overigens deels op terug vanwege ‘milieubezwaren’). Sinds Musks aanvankelijke enthousiasme is de bitcoinkoers verveelvoudigd, wat het de meest winstgevende activiteit van Tesla ooit heeft gemaakt. En nadat Musk begon met half-serieuze grappen over de Dogecoin, is de koers zelfs met tienduizenden procenten gestegen.

Voordat Musk de cryptovaluta Dogecoin vorig jaar begon te hypen, was het niet veel meer dan een digitale munt zonder echte toepassingen

Een interessant verschijnsel is dat ook veel mensen uit de cryptovalutawereld, normaal gesproken niet vies van een memepje op zijn tijd, chagrijnig worden van Musks fratsen. Zij vrezen dat de geloofwaardigheid van andere cryptovaluta’s onder druk komt te staan door de acties van Musk, omdat die nog sterker de vraag oproepen waarop de hoge waarderingen in vredesnaam zijn gebaseerd.

Everything Bubble

Maar dat zijn vragen die überhaupt de laatste tijd voor veel meer aandelen, vastgoed en valuta’s klinken. Sommige economen waarschuwen al langer voor de „Everything Bubble”. Door het bijdrukken van duizenden miljarden aan nieuwe dollars en euro’s, weten banken, beleggers en bedrijven van gekkigheid niet meer wat ze met geld moeten, en ontstaan er mogelijk talloze zeepbellen, hypes en overwaarderingen.

De merkwaardige ontwikkelingen rondom NFT’s en cultcrypto’s kunnen in dat licht ook een teken zijn dat er op veel grotere schaal iets misloopt in het reguliere financiële stelsel. Wat als die alles-zeepbel barst? Is de meme-economie rondom cryptovaluta’s en NFT een kaartenhuis dat elk moment kan instorten – of een wankele eerste fundering van een heel nieuw soort geldsysteem, een nieuwe economie, een nieuwe cultuur?

Grote vragen die sterk doen denken aan de enorme beloftes van de eerste internetzeepbel, maar waarop het antwoord nog lang niet helder is. Al die vragen klinken in elk geval een stuk minder bizar dan voorheen.

Correctie (16-5-2021, 18:10 uur) Elon Musk was verkleed als Wario, niet als Supermario zoals eerder vermeld.