Reportage

Russische autoriteiten zitten steeds minder te wachten op de mening van studenten

Repressie onder Poetin Studentenkrant Doxa is de spreekbuis voor kritische studenten in Rusland. Vier journalisten van het blad worden vervolgd.

Redacteuren van Doxa Armen Aramjan, Natalia Tysjkevitsj en Alla Goetnikova wachten in april op een hoorzitting bij een rechtbank in Moskou.
Redacteuren van Doxa Armen Aramjan, Natalia Tysjkevitsj en Alla Goetnikova wachten in april op een hoorzitting bij een rechtbank in Moskou. Foto Denis Kaminev/AP

Op een grauwe maandag in april, rond tien uur ’s ochtends, zag de 22-jarige student Mstislav Grivatsjov dat hij een heleboel oproepjes had gemist. Nog slaperig scrolde hij door de berichten om te ontdekken dat de Moskouse politie die ochtend de woningen van vier medestudenten was binnengevallen. Agenten hadden de vier zonder nadere verklaring en voor het oog van hun ontstelde ouders afgevoerd naar het bureau. Een opgetrommelde advocaat werd hardhandig de deur gewezen.

„De politie komt in Rusland altijd erg vroeg, als iedereen nog slaapt”, vertelt de student politicologie – sluik haar, rossig baardje, blauwe hoodie – in een Moskous café. „En zoals gebruikelijk ging het allemaal niet erg volgens de wet.”

Pas uren later werd duidelijk waarom de vier van hun bed waren gelicht. Grivatsjov en zijn vrienden Armen Aramjan, Vladimir Metjolkin, Natalia Tysjkevitsj en Alla Goetnikova, maken deel uit van de redactie van de online studentenkrant Doxa, dé spreekbuis voor kritische studenten in Rusland. En ‘doxa’ – Grieks voor mening – is precies waar de Russische autoriteiten steeds minder op zitten te wachten.

In januari had de groep een video online gezet waarin ze studenten, onder wie in Rusland ook minderjarigen, op het hart drukte niet bang te zijn om hun mening te laten horen. Nu worden de student-journalisten beschuldigd van het betrekken van minderjarigen bij „illegale activiteiten”. Verschillende rechtszaken volgden en de vier kregen een huisarrest van drie maanden opgelegd. Daarna kunnen ze alsnog tot drie jaar gevangenisstraf krijgen. Zelfs de praatgrage Grivatsjov heeft er geen woorden voor. „Het is absurd”, mompelt hij somber.

De onderdrukking van kritische geluiden neemt onder de regering-Poetin al jaren toe, maar nam dit jaar een nog grotere vlucht. Tijdens antiregeringsdemonstraties afgelopen maanden, gericht op de vrijlating van de gevangen oppositiepoliticus Aleksej Navalny, werden demonstranten bij tientallen opgepakt en niet zelden huisarrest en gevangenisstraffen opgelegd. Eind april werd de politieke organisatie van Navalny als ‘extremistisch’ aangemerkt en verboden. Kritische media worden monddood gemaakt.

Lees ook: Terwijl Navalny doodziek is, gaan Russen massaal de straat op

Liberale universiteit

Studentenkrant Doxa werd in 2017 opgericht door studenten van de Moskouse universiteit High School of Economics (HSE). De universiteit staat bekend als een van de liberaalste van Rusland en trekt studenten van over de hele wereld. Doxa kreeg er financiering en een redactielokaal.

In eerste instantie richtten de studenten zich op puur academische en filosofische onderwerpen, maar algauw stortten ze zich op misstanden binnen het onderwijs. Van ontluisterende #metoo-zaken en intimidatie van studenten, tot corruptie en politieke bondjes onder bestuursleden: Doxa schreef het allemaal op, ook als het de eigen universiteit betrof.

Zo groeide het blad uit tot symbool van academische vrijheid én van jongerenverzet in een steeds repressiever politiek klimaat. In 2019 was de maat zelfs voor de liberale HSE vol. Doxa werd van de universiteit gegooid, de subsidie werd ingetrokken en de student-journalisten moesten op eigen houtje verder.

Ook buiten de academische wereld lieten zij hun stem steeds vaker horen. De redactie publiceerde kritische artikelen over het gebrek aan vrijheid van meningsuiting, steunbetuigingen aan onderdrukten en begon een juridisch loket voor vervolgde studenten. Een van hen is de 19-jarige studente Olga Misik, die deze dinsdag mogelijk wordt veroordeeld tot twee jaar celstraf wegens vandalisme.

Schrijven als Tolstoj

Grivatsjov wilde altijd al journalist worden, maar zag er vanwege het zware accent op literatuurstudie van af. „Daar zie ik het nut niet zo van in. Moeten we onze artikelen soms schrijven als Tolstoj of Poesjkin?” Hij koos voor politicologie en raakte als journalist betrokken bij Doxa. Nu zijn collega’s in huisarrest zitten, doet Grivatsjov namens hen het woord, in vloeiend Engels – het begin van de coronapandemie bracht hij als Erasmusstudent door in het Schotse Edinburgh. Terwijl hij zijn verhaal doet, spelen aan het aanpalende tafeltje van café Ziferblat twee jongens een potje schaak. Op de de achtergrond klinkt Schotse new wave.

Hij vertelt hoe het activistische Doxa eerder dit jaar in de schijnwerpers kwam te staan. Dat was half januari, de eerder vergiftigde oppositiepoliticus Aleksej Navalny was net teruggekeerd naar Moskou. Diens arrestatie gaf het startschot voor een reeks felle antiregeringsdemonstraties waarin veel jonge Russen meeliepen.

„De week voor de eerste demonstratie kregen we zorgwekkende meldingen van studenten van tientallen Russische universiteiten”, vertelt Grivatsjov. „Ze stuurden ons screenshots van mails van hun faculteiten met waarschuwingen dat ze hun carrière of stageplaats op het spel zetten. En dat ze van de universiteit gestuurd konden worden als ze gingen demonstreren. Pure politieke repressie”.

Doxa besloot een artikel te wijden aan de intimidatie en nam de gewraakte videoboodschap op. „We zeiden daarin tegen studenten dat ze niet bang moeten zijn, dat ze wettelijk recht hebben om te demonstreren”.

Vier dagen later lag er bij de redactie een brief van Roskomnadzor op de mat, de overheidsinstantie die toeziet op communicatie. Daarin stond dat de video was toegevoegd aan het ‘register met verboden uitingen’ en dat deze verwijderd diende te worden van alle sociale media. „Dat hebben we netjes gedaan. Drie maanden later volgden, totaal uit het niets, de arrestaties.” Grivatsjov is in de video niet te zien en ontsprong de dans. Toch is ook hij bang voor arrestatie.

Inmiddels zitten zijn vier collega’s thuis met een enkelband te wachten op wat komen gaat. Eén minuut per dag mochten ze naar buiten: tussen 23:59 en middernacht. Tijd die ze gebruikten voor een online flashmob over wat je allemaal kunt doen met één minuut vrijheid. Een liter bier drinken bijvoorbeeld (wat niet iedereen lukte). Een felicitatie sturen aan de opgesloten Alla Goetnikova voor haar 23e verjaardag. Of een donatie doen, zodat de studenten hun in beslag genomen smartphones kunnen vervangen. De Moskouse radiozender Echo Moskvy doneerde één minuut uitzendtijd aan Doxa.

Dankzij de campagne bleef het lot van de redactieleden internationaal niet onopgemerkt. De hashtag #WijZijnDoxa gaat al weken rond op sociale media. De Sloveense politiek filosoof Slavoj Zizek noemde Doxa in een videoboodschap een „buitengewoon fenomeen”. Op de internationale dag voor de persvrijheid stuurden honderden journalisten uit tientallen landen steunbetuigingen.

Naar buiten

Die steun helpt Natalia Tysjkevitsj (27) om haar huisarrest door te komen. De net afgestudeerde historica en Doxa-journalist mag geen internet gebruiken, en dus helpt haar moeder met het overbrengen van de boodschap, via een afgeschermde chat op Telegram. „Ik krijg zelfs steun van mensen die ik helemaal niet ken, en hoor via via dat kranten in Europa en Amerika over onze zaak schrijven. Het is fijn om te weten dat er ook buiten Rusland aan ons wordt gedacht”.

Na een succesvol beroep mag Tysjkevitsj nu tussen 8 en 10 uur ’s ochtends naar buiten. De twee luttele uren vrijheid probeert ze zo nuttig mogelijk te besteden aan haar werk bij een architectuurmuseum. „Ik wandel en collega’s brengen me archiefstukken, samen bedenken we stadswandelingen. Haar vrienden bij Doxa brengen haar uitgeprinte documenten, zodat ze artikelen kan schrijven op een computer zonder internetaansluiting.

Grivatsjov zit deze meimaand midden in zijn afstudeertraject, maar komt aan leren weinig toe. Niet alleen houdt het lot van zijn vrienden en de krant hem dag en nacht bezig, ook is hij druk met het overeind houden van Doxa. Daarnaast discussieert hij met zijn moeder, die doodsbang is dat haar zoon uiteindelijk ook in de gevangenis belandt. „We hebben thuis allemaal te maken met die Sovjet-mentaliteit van onze ouders: dat je stil moet zijn omdat je toch niets kunt veranderen.”