Waar moet de dakloze of de arbeidsmigrant een prik halen?

Vaccinaties Ongedocumenteerden, arbeidsmigranten en daklozen komen in aanmerking voor een vaccin. Over hoe, wanneer en waar, is onduidelijkheid.

Noor (54) is een Indonesische vrouw die al vijftien jaar zonder geldige papieren in Nederland woont en werkt. Ze weet niet wanneer ze een prik krijgt. „Ik wil me veilig voelen als ik bij mensen over de vloer kom.”
Noor (54) is een Indonesische vrouw die al vijftien jaar zonder geldige papieren in Nederland woont en werkt. Ze weet niet wanneer ze een prik krijgt. „Ik wil me veilig voelen als ik bij mensen over de vloer kom.” Foto David van Dam

In een WhatsApp-groep van tweehonderd mensen roept hulpverlener Marlene Nascimento mensen op: kom een prik halen. Ze werkt voor de Pauluskerk in Amsterdam Nieuw-West en heeft gehoord dat een vaccinatiestraat aan de andere kant van de stad vaccins overheeft. In het Portugees stuurt ze: „Vaccinaties voor 60 jaar en ouder… Ben je voor 1960 geboren? En wil je gevaccineerd worden tegen Covid-19 met AstraZeneca? Bezoek de bus van Dokters van de Wereld.” Ze stuurt het adres en tijdslot mee.

Ze beheert nog twee groepen, in totaal staat ze in contact met 750 mensen die in Amsterdam wonen en werken zonder verblijfs- of werkvergunning. De GGD kan de mensen in de appgroepen alleen via Nascimento bereiken. Ze blijven het liefst onder de radar, omdat ze geen papieren hebben: ze zijn ongedocumenteerd.

Ongedocumenteerden, daklozen en arbeidsmigranten komen in aanmerking voor een coronavaccin, maar over het hoe, wanneer en waar, heerst onduidelijkheid. De aanpak verschilt per regio, zeggen vijf hulpverleners en een uitzendbureau in Amsterdam, Rotterdam en Noordwijkerhout.

Het is onduidelijk voor risicogroepen óf ze een afspraak kunnen maken. Ook bestaat verwarring over hoe en waar dat vaccineren dan plaatsvindt. In de meeste regio’s wordt een plan gemaakt door de GGD om de groepen te bereiken. Daar zijn ze laat mee, zeggen sommige hulpverleners.

Lees ook deze reportagen: Irena woont al 30 jaar in Nederland, waarvan 16 in een tent

Moeilijk bereikbare groepen

De ongedocumenteerde Braziliaanse maaltijdbezorger William (36) heeft de boot gemist. Nascimento kon maar vijftig restvaccins aanbieden, allemaal AstraZeneca. Vanwege het risico op ernstige bijwerkingen komen alleen zestigplussers hiervoor in aanmerking. De angst corona te krijgen heeft hem de voorbije maanden verlamd. Elf jaar geleden kreeg William een beenmergtransplantatie. Zijn immuunsysteem is verzwakt, hij neemt dagelijks medicatie. Via WhatsApp stuurt hij een doktersverklaring. Aanleiding voor de beenmergtransplantatie was de ziekte van Hodgkin, een vorm van lymfklierkanker die vaak voorkomt bij jonge mensen.

De maaltijdbezorger – hij werkt zwart, want ongedocumenteerden mogen eigenlijk niet werken – hoopt dat hij niet wordt besmet in het hostel waar hij verblijft, of als hij de lift neemt. Mensen met een hoog medisch risico, zoals William, zijn nu aan de beurt voor een prik. Omdat hij ongedocumenteerd is, is het nog maar de vraag wanneer William de prik echt krijgt. Van Nascimento hoorde hij dat GGD Amsterdam een plan voorbereidt voor hem en andere ongedocumenteerden, waarschijnlijk voor juni. Dat bevestigt de GGD. William: „Ik blijf Marlene vragen of ze al iets heeft gehoord.”

Williams ervaring is de realiteit voor veel ongedocumenteerden die in een risicogroep vallen. Ongedocumenteerden, die in principe illegaal in Nederland zijn, vormen één cluster van de „moeilijk bereikbare groepen” voor de vaccinatiecampagne van het ministerie van Volksgezondheid, schreef minister De Jonge in een brief aan de Kamer, op 8 maart. Onder die moeilijk bereikbare groepen vallen ook daklozen en arbeidsmigranten.

Het geschatte aantal ongedocumenteerden in Nederland lag volgens het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum in 2017-2019 tussen de 23.000 en 58.000. In 2019 telde het CBS bijna 40.000 dak- en thuislozen. Daartoe behoren ook mensen die begeleid wonen. Volgens de arbeidsinspectie waren er in 2018 ruim 613.000 kennis- en overige arbeidsmigranten in Nederland.

Lees ook dit opinieartikel over ongedocumenteerden: Nederland in 2021: niemand is een tweederangs mens

Vorige week meldden Trouw en Investico dat honderdduizenden arbeidsmigranten slecht in beeld zijn, omdat ze niet altijd staan ingeschreven in de Basisregistratie Personen, waarin de persoonsgegevens staan van iedereen die in Nederland woont of het land heeft verlaten.

Hoog besmettingsrisico

Deze groepen zijn niet alleen moeilijk te vinden en bereiken, hun besmettingsrisico is ook hoog. Mensen wonen vaak dicht op elkaar, in een kamer, hostel of opvanglocatie. Of ze reizen in een volgepakt busje naar hun werk. Als ze niet kunnen werken omdat ze ziek zijn, worden ongedocumenteerden vaak niet doorbetaald: ze werken zwart, zonder contract of afspraken over arbeidsvoorwaarden.

Formeel kunnen ongedocumenteerden, daklozen en arbeidsmigranten die ouder zijn dan 65 of tot een medische risicogroep behoren, zich bij de GGD melden via een algemeen nummer. Personen jonger dan 65 kunnen zich richten tot de huisarts.

GGD’s zijn er juist voor de meest kwetsbare groepen in de samenleving

Koepelorganisatie GGD GHOR

Of dit bij ongedocumenteerden in Amsterdam goed verloopt, daarop is weinig zicht, zeggen Annette Hoogerbrugge, programmamanager, en Floor Goekoop, basisarts bij Dokters van de Wereld, de stichting die medische zorg biedt aan mensen zonder zorgverzekering. Ze hebben vooral zicht op de GGD Amsterdam. Voor GGD-medewerkers is het een „arbeidsintensief” en ingewikkeld proces, zegt Hoogerbrugge. Veel ongedocumenteerden spreken onvoldoende Engels of Nederlands om de verplichte gezondheidsverklaring door de GGD-telefoniste in te laten vullen, dus moet er bijna altijd iemand naast zitten om te vertalen. Daarnaast moet de betreffende GGD-medewerker maar net voldoende zijn ingelicht over de mogelijkheid voor ongedocumenteerden om gevaccineerd te worden, en weten dat daarbij geen burgerservicenummer nodig is. Hoewel niet zo bedoeld door de GGD, zegt Goekoop, kunnen de verwarring en administratieve last bewerkstelligen dat mensen niet worden geprikt, terwijl ze formeel wel aan de beurt zijn.

Mensen die kunnen aantonen tot de doelgroep te behoren, kunnen gewoon worden gevaccineerd, laat koepelorganisatie GGD GHOR weten: „GGD’s zijn er juist voor de meest kwetsbare groepen in de samenleving. We werken dan ook intensief samen met de verschillende betrokken ministeries om juist ook deze groepen te kunnen vaccineren.”

Lees ook dit artikel: 17 jaar illegaal in Nederland: ‘Het leven gaat verder, ook als je geen papieren hebt’

‘Naar ons beste kunnen’

Toch kan het zo zijn dat groepen die binnen de cohorten vallen die nu aan de beurt zijn, achteropraken in het programma, omdat ze moeilijker te bereiken zijn, erkent een woordvoerder van het ministerie van Volksgezondheid. Komen de plannen van het ministerie en de GGD’s om mensen zoals William actief te benaderen niet te laat? „In een crisissituatie handelen we naar ons beste kunnen”, laat de woordvoerder weten.

Mensen jonger dan 65 jaar oud mogen door de huisarts worden gevaccineerd. Floor Goekoop, arts voor Dokters van de Wereld, hoort van huisartsen dat her en der ongedocumenteerden worden geprikt.

De 62-jarige Braziliaanse pastoor en schoonmaker Theresa (62) weet niet waar en hoe ze dit moet laten doen. Ze heeft geen huisarts, zoals veel ongedocumenteerden die niet hebben. Haar gezondheid is goed, zegt ze in het Portugees in een telefonisch groepsgesprek – hulpverlener Marlene Nascimento vertaalt. Theresa kwam twee jaar geleden naar Amsterdam om „het evangelie te verspreiden”. Om rond te komen, werkt ze als schoonmaker en is ze betrokken bij de vertaling van een boek over „vrouwelijke intelligentie”. Door haar geloof heeft ze veel vertrouwen in de toekomst, de prik komt wanneer de tijd rijp is, zegt ze. Ze kent veel ongedocumenteerde Brazilianen via de kerk die zich zorgen maken over of en wanneer ze worden gevaccineerd.

De Europese arbeidskrachten van uitzendbureau-uitbater Nico Geerlings, vaak Polen en Hongaren, zijn soms moeilijk bereikbaar voor de GGD, omdat ze bijvoorbeeld op een recreatiepark wonen, waardoor ze zich moeilijker in kunnen schrijven bij de gemeente.

Begin mei werd voor zijn uitzendbureau Flexible Human Services een groot deel van de verwarring over de vaccinatie van Europese arbeidsmigranten weggenomen. Dat gebeurde tijdens een bijeenkomst georganiseerd door GGD Hollands Midden en de vijf bollenstreekgemeenten, waar veel arbeidsmigranten de tulpen plukken. Wat moet een 63-jarige Pool doen die zich wil laten vaccineren?, vroeg Geerlings tijdens die bijeenkomst. Die kunnen zich, bijvoorbeeld met hulp van het uitzendbureau, telefonisch melden bij de GGD, om een afspraak te maken, verzekerde de regiomanager van de GGD die avond. „Als het niet zou lukken, mocht ik het via haar nog eens proberen.”

De ongedocumenteerde, Braziliaan William (36) is maaltijdbezorger en valt in een risicogroep. Het is nog maar de vraag wanneer hij een vaccin krijgt.

Foto Olivier Middendorp

Aan de late kant

Daklozen zijn misschien wel de meest onvindbare groep, zegt een woordvoerder van het Leger des Heils. „Mensen zwerven soms tussen verschillende gemeenten, iemand met een postadres in Leeuwarden is misschien al lang naar Amsterdam getrokken”, zegt hij. Volgens de woordvoerder verschilt de aanpak voor het vaccineren van daklozen per regio.

De plannen om daklozen te bereiken zijn volop in de maak, zegt Esmé Wiegman van Valente, branchevereniging van opvanglocaties. Dat bevestigt ook Joeri Snel, manager bij diaconaal centrum Pauluskerk in Rotterdam, waar opvang en medische zorg toegankelijk zijn voor bijvoorbeeld daklozen. Hij verwacht eind mei de GGD te kunnen ontvangen om te beginnen met prikken op locatie. De plannen van de overheidsinstanties komen aan de late kant, vindt Wiegman. Landelijk trekken de branchevereniging, het ministerie van Volksgezondheid en de GGD’s samen op om de groep in beeld te krijgen, zegt Wiegman, bijvoorbeeld door prikdagen te organiseren op opvanglocaties.

Lees ook dit opinieartikel over daklozen: Haal stress weg bij mensen aan de onderkant

De eerste plannen om ongedocumenteerden, daklozen en arbeidsmigranten te bereiken voor de campagne, worden deze week bekendgemaakt, zeggen woordvoerders van GGD Amsterdam, GGD GHOR en het ministerie van Volksgezondheid.

Of dat de zorgen van de Indonesische Noor (54) wegneemt, is nog maar de vraag. Ze wil heel graag duidelijkheid over of en wanneer ze een vaccin kan krijgen. Ze maakt zich zorgen of dat op tijd gaat gebeuren. Noor werkt nu vijftien jaar als schoonmaker en oppas in Rotterdam, zonder verblijfs- of werkvergunning. Samen met haar 31-jarige dochter, met wie ze een kamer deelt, heeft ze tien schoonmaakadressen. „Ik wil me veilig voelen als ik bij mensen over de vloer kom.”

Correctie (11 mei 2021): In een eerdere versie van dit artikel werden de (geschatte) aantallen ongedocumenteerden, daklozen en arbeidsmigranten in Nederland niet genoemd, deze zijn later toegevoegd.