Nathalie Bertrams

EU-investering moest de Roemeense natuur beschermen, maar de miljoenen verdwenen

Europese gelden Meer dan een miljard euro stak de Europese Commissie in de Donaudelta, een uniek natuurgebied in Roemenië. De investering moest armoede bestrijden en de natuur beschermen, maar veel geld belandde in de zakken van politici en bevriende ondernemers.

Coco Efimov loopt verveeld over een onverhard zandpad, de hoofdstraat van zijn vissersdorp in het hart van de Donaudelta, in Zuidoost-Roemenië. De 22-jarige student woont eigenlijk in Boekarest, maar is tijdens de pandemie weer naar huis gekomen. In de zomer is het hier ‘cool’, vertelt hij. Dan organiseert hij als dj nachtenlange elektronische raves op het strand aan de Zwarte Zee.

Zijn ouders verdienen dan wat geld: toeristen maken Instagram-foto’s van de vis-chorba die zijn moeder in de bloeiende tuin van hun illegale pension serveert, en vissen op meterslange meervallen met zijn vader. Maar in de harde winter toont de rivierdelta een ander gezicht. De wind zwaait de rietkoppen heen en weer, het miezert en alles is volledig uitgestorven.

De Donaudelta is een van de dunstbevolkte regio’s van Europa, en loopt langzaam leeg – nog maar ongeveer 15.000 mensen van verschillende etnische minderheden - Lipovanen, Oekraïners, Tataren en Moldaviërs – wonen in het hart van het waterland. Veel jongeren verlaten net als Coco Efimov hun geboortegrond, en eeuwenoude vissersdorpjes worden langzaam vervangen door luxe resorts of simpelweg leeg achtergelaten. Klimaatverandering en vervuiling bedreigen de visbestanden. Toerisme brengt wat inkomsten, maar vaste banen zijn schaars. Met het vertrek van de jongeren dreigen de orthodoxe tradities en de Slavische dialecten in de regio – uniek cultureel erfgoed - voorgoed verloren te gaan.

Kaviaarhandel

In lange visserslaarzen stampt Nicu Efimov, Coco’s vader, zijn warme keuken binnen. Met een ‘noroc!’ (proost) kiepert de voorzitter van de vissersvereniging in Sfântu Gheorghe een shotglas met zelfgemaakte pálinka, een sterke fruitborrel, naar binnen. Uren heeft hij op de Zwarte Zee gevaren om zijn visnetten te legen. Op houten planken in de bruine gelamineerde woonkamer staan opgezette vogels, vistrofeeën en de steurvisjaarkalender voor 2020. Zijn familie leeft al generaties van vis, en daar is Nicu trots op. Hij trekt zijn witte batikken T-shirt met traditioneel groen borduursel aan en pakt een houten plank met scherpe metalen haken van de muur, om te laten zien hoe hij vroeger op steur jaagde.

Foto Nathalie Bertrams
Foto Nathalie Bertrams
Student Coco Efimov uit Boekarest en zijn vader Nicu Efimov, voorzitter van de vissersvereniging in Sfântu Gheorghe.
Foto’s Nathalie Bertrams

Ooit was Efimov’s dorp het middelpunt van de lucratieve kaviaarhandel in Roemenië. Een kilo wilde beluga-steureieren bracht vissers vroeger 1.000 euro op, en de ‘maaltijd van miljardairs’ was zo winstgevend dat die werd gebruikt om de staatsschuld van Ceaușescu’s communistische regime af te lossen. Ondanks een visverbod wordt er nog steeds illegaal steur gevangen. Nu wordt de steur, met tweehonderd miljoen jaar een van de oudste vissoorten op aarde, met uitsterven bedreigd.

„Om lid te worden van de Europese Unie waren er voorwaarden voor Roemenië. Een daarvan was het verbod op steurvissen”, zegt Efimov boos. Het visverbod ontnam de vissers hun belangrijkste bron van inkomsten, en in ruil daarvoor kreeg Roemenië: „vrijheid van verkeer, EU-geld en junkfood”, aldus Efimov. Het EU-geld, onder meer bedoeld om vissers als Efimov te compenseren voor het visverbod, kwam nooit bij hen terecht.

Biosfeerreservaat

Vanuit Zuid-Duitsland stroomt de Donau door tien landen om in het zuidoosten van Roemenië uit te monden in een mozaïek van rivierarmen, moerassen en bossen. Het waterland herbergt duizenden dier- en plantensoorten en is een van de meest biodiverse ecosystemen ter wereld. Er overwinteren trekvogels uit de arctische toendra’s, en het moeras is een toevluchtsoord voor de wilde kat en de bedreigde monniksrob.

In 1991 werd de Donaudelta uitgeroepen tot biosfeerreservaat en UNESCO-werelderfgoed, al werd eerst in de communistische tijd bijna een kwart van het gebied vernietigd. Nicolae Ceaușescu zag de delta als een nutteloos moeras en liet grote stukken land droogleggen voor landbouw en fabrieken. Tot vandaag vervuilen meststoffen van varkenshouderijen en pesticiden van landbouwbedrijven het natuurgebied.

De Europese Commissie investeerde tussen 2014 en 2020 ruim 1 miljard euro in de Donaudelta. Het Europese geld zou de levensstandaard van de vissers verbeteren en tegelijkertijd het natuurgebied beschermen.

Vooraf was al duidelijk dat het lastig zou worden het geld op de juiste bestemming te krijgen. Corruptie is al sinds de communistische tijd een groot probleem in Roemenië. Samen met buurlanden Hongarije en Bulgarije werd Roemenië in 2020 aangemerkt als meest corrupte EU-lidstaat in de corruptieperceptie-index van Transparency International. Belangenverstrengeling tussen politiek en bedrijfsleven is eerder regel dan uitzondering.

Het waterland in het zuidoosten van Roemenië is een van de meest biodiverse ecosystemen ter wereld. Foto Nathalie Bertrams

Bestedingsvrijheid

De EU koos bij de verdeling van het geld voor een alternatieve aanpak. Aanzienlijk minder overmaken naar de centrale regering in Boekarest, maar uitkeren via een complex mechanisme dat lokale autoriteiten meer invloed gaf over regionale EU-bestedingen.

Het Donau-miljard zou lokale initiatieven steunen. De Europese Commissie gaf autoriteiten in het district Tulcea daarom grote bestedingsvrijheid, met de gedachte dat lokale autoriteiten beter weten wat lokaal nodig is dan bureaucraten in Brussel. Roemenië mocht als lidstaat ook zelf bepalen hoe de subsidie werd bestuurd en gecontroleerd, terwijl de Commissie overzicht hield. Het geld voor de Donaudelta werd dus gecoördineerd via een papieren tijger, die ook verwarring bij ministeries in Boekarest veroorzaakte.

De Donaudelta is de eerste plaats in de EU waar de zon opkomt, maar de laatste plaats waar je gerechtigheid vindt

Daniel Ilușcă voorzitter toerismevereniging

De nieuwe aanpak pakte slecht uit. In naam ging het geld vooral naar infrastructuurprojecten en de economische ontwikkeling van provinciehoofdstad Tulcea. In werkelijkheid wisten lokale politici, bijna altijd tevens ondernemers, tonnen aan subsidies naar hun eigen bedrijven te sluizen. Slechts zeven van de in totaal 1.180 gefinancierde projecten draaien om natuurbehoud. Het geld is besteed via acht ‘operationele programma’s’, elk met een eigen doelstelling. Vooraf was hier geen verdeling over afgesproken.

De investering valt in een ‘administratieve grijze zone’. Het is niet duidelijk wie verantwoordelijk is, en dat heeft misbruik gefaciliteerd, zegt Cristian Ghinea, de huidige Minister van Investeringen en Europese Projecten die de investering van de voorgaande PSD-regering erfde. Volgens Ghinea had de Europese Commissie nooit zoveel geld op deze manier in één regio mogen stoppen.

Daniel Ilușcă, voorzitter van de regionale toerismevereniging, zegt het zo: „De Donaudelta is de eerste plaats in de Europese Unie waar de zon opkomt, maar de laatste plaats waar je gerechtigheid vindt”.


Nathalie Bertrams
Foto Nathalie Bertrams
Foto Nathalie Bertrams
De Donaudelta is een van de dunstbevolkte regio’s van Europa.
Foto’s Nathalie Bertrams

 

De provinciebaas, de vismagnaat en de staatssecretaris, hier kwam het Europese geld terecht:

I ~ De baron van de Donaudelta

Op Strada Progresului 24 in Tulcea, de rivierstad aan de rand van de Donaudelta, torent een groot bruin-grijs appartementenblok hoog uit boven een vervallen monument. Op de eerste twee etages bevindt zich een gloednieuwe privékliniek. De overige zes verdiepingen staan leeg en de ingang is gebarricadeerd. Het betonblok is sinds 2007 in eigendom van bouwbedrijf Condor SRL. Het bedrijf kreeg een half miljoen euro om in het gebouw „een wooneenheid” te realiseren om „toerisme te ontwikkelen”.

Het project zou al afgerond moeten zijn, maar er is geen reclame te zien. De ‘wooneenheid’ is ook niet te vinden op Booking.com of Airbnb. Er staan wel toeristen voor het Lichiardopol Huis, het vervallen monument naast het betonblok. Het is het oudste gebouw in Tulcea: hier ondertekende Roemenië in 1878 de onafhankelijkheidssverklaring met het Ottomaanse rijk. Een bord waarschuwt voor instortingsgevaar.

Straatbeeld in Tulcea. Foto Nathalie Bertrams

Condor is een bedrijf van Horia Teodorescu, president van de Provincieraad in Tulcea. De politicus wordt in de lokale kranten de „Baron van de Delta” genoemd, vanwege zijn machtspositie in de regio. De Duitse politicoloog Olaf Leiße beschrijft de Partidul Social Democrat (PSD) van Teodorescu als een „links-nationalistisch machtskartel”. Patronagenetwerken rond lokale machtsmakelaars als Teodorescu beheren publieke middelen op zo’n manier dat ze niet de belangen van het grote publiek, maar de belangen van een kleine elite behartigen.

Condor kreeg vorig jaar meer dan 2,5 miljoen euro uit de EU-subsidies voor de Donaudelta, voor rioleringswerkzaamheden en bouwprojecten. Het door Teodorescu opgerichte bouwbedrijf wordt geleid door zijn zakenvriend Robert Berbecel, wiens eigen bedrijf meer dan 400.000 euro ontving. De meubelfabriek van Teodorescu’s echtgenote Mariana ontving ook 420.000 euro. Teodorescu, zijn vrouw noch Berbecel hebben gereageerd op meerdere verzoeken voor een interview of wederhoor.

II ~ ‘Duurzame’ visserij

Het Europese geld voor de Donaudelta was onder meer bedoeld om duurzamere visserij in het gebied te stimuleren. Het zou klimaatvriendelijke investeringen in de vissector aanmoedigen en ook cultureel erfgoed behouden. Samen met lokale vissers zou de Vereniging voor Duurzame Visserij in de Donaudelta, ofwel FLAG Donaudelta, diverse projecten opzetten. De projecten zouden ‘levensvatbare alternatieven voor vissers bieden’, en zo destructieve vistechnieken verminderen, schrijft de Europese Commissie in haar projectbrochure.

Maar het geld heeft de vissers en hun gezinnen niet geholpen, zegt Dan Verbina, de voorzitter van de Donaudelta Visproducenten Federatie, een belangenvereniging voor professionele visbedrijven en geen lid van FLAG. Om vissers te helpen, moet de duurzame ontwikkeling van het waterland worden bevorderd, zegt Verbina. Vispopulaties kunnen worden vergroot door hun broed- en trekgebieden te herstellen. Dat is niet gebeurd. Verbina: „Het meeste geld is besteed op het vasteland, buiten de oevers van de delta. Het laat een bittere smaak achter.”

Nathalie Bertrams
Nathalie Bertrams
Nathalie Bertrams
„Het Europese geld voor de Donaudelta heeft de vissers en hun gezinnen niet geholpen.”
Foto’s Nathalie Bertrams

Daniel Buhai, de voorzitter van FLAG Donaudelta, laat weten dat de Europese fondsen zijn bedrijven wel hebben geholpen. Buhai is geen arme visser: met zijn vrouw Daniela is hij eigenaar van Deltaica Seafood, een bedrijf dat zevenhonderd ton vis per jaar verwerkt.

Twee jaar geleden kreeg Deltaica Seafood via FLAG meer dan 300.000 euro voor de modernisering van een visverwerkingsfabriek. Goed voor meer dan veertig banen, aldus Buhai. Ook Miadmar Fishing, een andere firma waar Buhai aandelen in heeft, kreeg geld via FLAG. Naar eigen zeggen heeft het bedrijf een van de grootste vissersvloten in Roemenië. Toch kreeg het 55.000 euro aan Europese steun voor het bouwen van een „kleine vissershut”.

Daniel Buhai is ook de voorzitter van RO-Pescador, de Commerciële Vissersvereniging voor de Zwarte Zee. De vereniging helpt visproducenten om hun producten succesvol op de markt te brengen en kreeg 590.000 euro via FLAG om bijvoorbeeld „culinaire projecten” op te zetten. Een van de begunstigden was de populaire visrestaurantketen Ivan Pescar, vernoemd naar de ijsvogel uit het moerasland. Buhai is een van de bestuurders. De bedrijven van twee andere FLAG-functionarissen – juridisch deskundige Petruș Fotea en selectiecommissielid Raluca Andreea Bumbac – ontvingen meer dan 130.000 euro voor hun toeristische projecten. Buhai, Fotea en Bumbac schrijven in antwoord op vragen van NRC dat ze niet betrokken waren bij de selectie van hun projecten, en stellen dat er van belangenverstrengeling daarom geen sprake is.

III ~ De broodfabriek van de staatssecretaris

De bakkersfabriek van het bedrijf Cristian Impex SRL staat in een buitenwijk van Tulcea. Europese financiering heeft het in „de modernste broodfabriek van het land” veranderd, schrijft eigenaar George-Cristian Caraman op de bedrijfssite. George-Cristian is de zoon van voormalig staatssecretaris Sirma Caraman, van 2014 tot 2019 verantwoordelijk voor de uitvoering en het toezicht op alle programma’s van Provincieraden in het land, en dus ook voor het miljard voor de Donaudelta.

Sirma Caraman richtte bakkersbedrijf Cristian Impex op met haar inmiddels overleden echtgenoot, PSD-raadslid Atanase Caraman. Samen begonnen ze ook de ‘Gouden Oven’, een patisserie in Tulcea waar zoete cozonac-rollen worden verkocht. In 2016 kreeg zoon George-Cristian alle aandelen van het bakkersbedrijf van zijn ouders, twee jaar nadat zijn moeder naar Boekarest was vertrokken om staatssecretaris te worden. In 2018 kreeg de broodfabriek 320.000 euro aan EU-subsidie, bestemd voor de Delta.

Het hoofdkantoor van de PSD in Tulcea. Nathalie Bertrams

Sirma Caraman is een bekend gezicht in Tulcea. Al in de communistische tijd werkte ze als econoom voor de Provincieraad. Na de val van de Muur werd ze lid van de nieuwe sociaal-democratische partij (later de PSD), als arbeiderspartij de voornaamste opvolger van de communistische partij. Veel apparatsjiks deden hetzelfde, en verzekerden zo hun positie en privileges. Later werd Caraman financieel directeur bij de Provincieraad in Tulcea onder president en ‘Baron van de Delta’ Horia Teodorescu.

Terwijl het bedrijf van George-Cristian Caraman EU-geld krijgt, werkt zijn vrouw Mirela voor de vereniging die de investeringen in de Donaudelta coördineert. Als expert in EU-financiering bij de Vereniging voor Intercommunautaire Ontwikkeling ITI Donaudelta (ADI ITI DD) was het Mirela’s taak om de concurrentiepositie van kleine en middelgrote bedrijven in de delta te verbeteren. Sirma, Mirela en George-Christian Caraman hebben niet gereageerd op verzoeken voor een interview of wederhoor. De Europese Commissie meldt dat zij „zorgt dat EU-middelen effectief en efficiënt worden gebruikt”, en dat de Commissie „de nodige maatregelen neemt om het geld van de EU-belastingbetaler te beschermen”.

De productie van dit onderzoek werd ondersteund door een subsidie van het Investigative Journalism for Europe (IJ4EU) Fonds.