Opinie

In deze rauwe geopolitieke wereld moet Europa laten zien dat liberale democratieën superieur zijn

DiplomatieZolang Europa een vergaderlabyrint met soft power blijft, zal het de mindere blijven van wereldmachten. Het echte antwoord op China is Europees succes, denkt .
Russian mariniers afgelopen week op het Rode Plein in Moskou repeteren de viering van de overwinning op de Duitsers op 9 mei 1945.
Russian mariniers afgelopen week op het Rode Plein in Moskou repeteren de viering van de overwinning op de Duitsers op 9 mei 1945. Foto Kirill KUDRYAVTSEV / AFP

De wereld van de 21ste eeuw is een rauwe geopolitieke wereld geworden waarin autoritaire machten hernieuwd machtspolitiek bedrijven, voortgedreven door revanchisme. Assertieve landen tonen een obsessieve drang om verloren gegane machtsposities terug te winnen. Zie de wederopstanding van China onder president Xi. Zie Make Russia Great Again van Vladimir Poetin als reactie op de implosie van het Sovjet-imperium. Zie de neo-Ottomaanse ambities van Erdogan. En zie ook het Amerika onder Donald Trump. America First was de defensieve reactie van een hegemoniale wereldleider die zich existentieel uitgedaagd voelde door tegenstrever China. Een open vraag is welke supermacht in de 21ste eeuw het meest succesvol zal blijken in de ‘tech race’ en in economisch-militaire concurrentiekracht.

En Europa? Dat mist eigenlijk een dergelijke drive. Europa wordt wel bewonderd, maar niet gevreesd. Oud-NAVO-chef, nu voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken, Jaap de Hoop Scheffer zei laatst in Buitenhof: „De EU is economisch gezien een supermacht, geopolitiek gesproken een puber en in militair opzicht een kabouter.” Dat beeld vraagt om urgente actie én om wijze zelfbeperking.

De Europese Unie blijft een geopolitiek lichtgewicht. Het komt over als een verdeeld huis zonder sturing, een bureaucratisch vergaderlabyrint met soft power als dna. Met alleen „regelmacht zijn”, zoals Rob de Wijk in NRC betoogde (25/4), lost de Europese Unie noch zijn interne verdeeldheid op, noch loopt het zijn technologische en strategische achterstand op de echte supermachten in. De 21ste eeuw de eeuw van Europa? Dream on!

Buzzword

En toch. Het buzzword in Brussel is tegenwoordig ‘strategische autonomie’. Dat betekent zoveel als dat Europa geopolitiek het lot weer meer in eigen hand wil nemen, nu Amerika na Trump onbetrouwbaar zou zijn geworden. Europa gaat het voortaan zelf doen, economisch, technologisch en militair-strategisch.

Lees ook de opiniebijdrage van Rob de Wijk: Dit kan wel eens de eeuw van Europa worden, en niet van China

Men kan zich afvragen hoe geloofwaardig deze claim is. Beschikt het naoorlogse Europa met zijn pseudo-pacifistische bevolking wel over de juiste strategische cultuur voor geopolitiek? Lukt het een democratische veelvolkerenstaat van 27 landen ooit afdoende overeenstemming te krijgen over buitenlandbeleid en zaken van vrede en veiligheid?

Duidelijk is dat de EU geopolitiek langzaam aan het ontwaken is. Zoals Monika Sie Dhian Ho, Luuk van Middelaar en Frans-Paul van der Putten hebben laten zien in hun belangrijke essay in De Groene Amsterdammer , moeten Nederland en Europa zich met grote urgentie strategisch gaan heroriënteren. Zij kiezen bij het verdwijnen van de Pax Americana uiteindelijk voor een „aansluiting van Nederland bij een door Duitsland en Frankrijk aangedreven Europese geopolitiek”.

Europa wordt wel bewonderd, maar niet gevreesd

Het prettige aan deze keuze is dat we zo de Europese Unie, als Quality of Life-supermacht, offensief verdedigen tegen autoritaire druk en externe dreiging. Wil Europa in de ruigere geopolitieke wereld van vandaag geen speelbal worden, dan zal het zoveel mogelijk op één lijn moeten komen tegenover autocratische machten als China, Rusland en Turkije. En ook zonder ambivalenties moeten kiezen voor blijvende samenwerking met de Verenigde Staten. Want ik zie te veel verhuld anti-Amerikanisme in Europa. Mensen die dankbaar gebruik maken van de Trump-catastrofe om afstand te nemen van de VS. Vooral in Frankrijk en Duitsland.

Lees ook deze recensie van Caroline de Gruyter: Dit ‘Brussel-effect’ maakt Europa tot supermacht

Ik ben niet van de school dat de trans-Atlantische relatie voorbij zou zijn. Is het nu echt een goed idee om in een wereld waarin het Westen in het defensief raakt, in de Chinese of Aziatische eeuw, de eenheid van het Westen los te laten? Is het nu echt verstandig om wanneer de liberale democratieën meer dan ooit worden uitgedaagd door autoritaire krachten, om dan de trans-Atlantische relatie te verzwakken? Dat was de grote blunder van Trump. In reactie daarop zou Europa die blunder niet moeten herhalen.

Goede marsroute

Want pas op: Europese strategische autonomie is de agenda van Poetin en Xi. Die willen Europa en Amerika uit elkaar drijven, ontkoppelen. Dat is de verkeerde agenda. We kunnen nog minstens twee generaties niet zonder Amerikaanse bescherming. Militair-strategische autonomie voor Europa is een fata morgana.

Geopolitiek Europa als versterking van het Westen is de goede marsroute, maar als we niet oppassen is het puur wensdenken. Er zijn een aantal kritische voorwaarden waaraan een geopolitiek Europa moet voldoen, wil dat ooit wat worden. Zo komt er geen sterk geopolitiek Europa zonder sterke Europese economie. In de tech race loopt Europa fors achter bij de andere grootmachten en de muntunie is nog steeds kwetsbaar. Bovendien is er geen sterk geopolitiek Europa, zolang er een diepe verdeeldheid bestaat tussen Zuid en Noord, Oost en West.

Dat betekent meer hervormingsdruk én transferafdrachten richting het Zuiden. Het niet op de spits drijven van het rule of law-verwijt richting Hongarije en Polen. En China afkopen in de westelijke Balkan. Geopolitiek komt nu eenmaal met financiële en morele kosten. Ten slotte zal er geen sterk geopolitiek Europa zijn, zolang onze nationale samenlevingen nog zo gepolariseerd zijn. De ‘populisme-kloof’ tussen hoog- en laagopgeleiden, met Europa als splijtzwam in plaats van verbinder, zal opgelost moeten worden.

Maar het echte antwoord op China is Europees en westers succes. Blijvend laten zien dat liberale democratieën superieur zijn in levenskwaliteit, vrijheid, stabiliteit en welvaart. De China-shock is vooral de schok dat dit niet meer vanzelf spreekt. Dat voor velen in de wereld niet het Westen, maar China het nieuwe succesvolle rolmodel is. De grote opdracht voor de Verenigde Staten, de Europese Unie en Nederland is om de liberale democratieën nieuwe concurrerende vitaliteit te geven in de 21ste eeuw.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.