Analyse

De formatie wacht op Pieter Omtzigt

CDA Pieter Omtzigt is een bepalende factor voor regeringsdeelname van het CDA: zonder hem waarschijnlijk geen meerderheidskabinet.

Rond zijn installatie als Tweede Kamerlid, begin april, werd Pieter Omtzigt (CDA) omringd door pers.
Rond zijn installatie als Tweede Kamerlid, begin april, werd Pieter Omtzigt (CDA) omringd door pers. Foto BART MAAT/ANP

De werkkamer van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt is donker en leeg. De dossiers die normaal verspreid liggen over zijn bureau zijn teruggebracht tot een paar ordentelijke stapels. Tegen het bureau staan verhuisdozen die nog gevouwen moeten worden, wil de eigenaar er werkelijk gebruik van maken. Over de leuning van zijn stoel hangt een wit t-shirt, met in dikke letters: „Elders is nu hier”.

Hoe ver reikt een schaduw? In het geval van Omtzigt: 177 kilometer. Hij is al maanden elders, thuis in Enschede, waar hij rust neemt omdat hij overwerkt is. Maar desondanks is hij ook hier aanwezig – op het Binnenhof in Den Haag, waar hij de hoofdrol speelt in de stroef verlopende formatiepogingen. Niet alleen als lijdend voorwerp, nadat gebleken was dat VVD-leider Mark Rutte over Omtzigt had gesproken met verkenners, door een notulist samengevat als: „positie Omtzigt, functie elders”. Hij is ook de bepalende factor voor regeringsdeelname door het CDA – wat nu de enige mogelijkheid lijkt om tot een meerderheidskabinet te komen. Komende week debatteert de Kamer over de formatie.

Toeslagenaffaire

Omtzigt had zich jarenlang vastgebeten in de Toeslagenaffaire. Samen met Renske Leijten (SP) en Farid Azarkan (Denk) stelde hij vraag na vraag aan het kabinet, net zo lang tot de affaire bloot kwam te liggen. Het leidde uiteindelijk tot de val van het kabinet-Rutte III. Daarnaast schreef hij een boek, met voorstellen om het vertrouwen tussen overheid en burger te herstellen. Het werd hem te veel. In een interview met de Leeuwarder Courant zei Omtzigt in maart: „Ik ben vier jaar lang voorgelogen door het kabinet dat ik heb gesteund. Ja, halló. Dat is me niet in de koude kleren gaan zitten. Er is iets in mij geknapt wat nog niet is hersteld.” Inmiddels zit hij bijna drie maanden thuis.

Maar zijn naam klinkt al zo lang de formatie duurt in de vele gangen op het Binnenhof, tot aan de formatietafel in de Stadhouderskamer van de Tweede Kamer aan toe. Daar had VVD-leider Mark Rutte met verkenners Kajsa Ollongren (D66) en Annemarie Jorritsma (VVD) over hem gesproken. In het geopenbaarde gespreksverslag staat: „CDA: je moet wat bij Omtzigt: minister.” Ze konden zich er later alle drie niets van herinneren. In debatten over de kwestie, hadden ze desondanks gepoogd te onderbouwen waarom het niet gek zou zijn geweest om over Omtzigt te beginnen. Het ging immers, zo werd geredeneerd, over de stabiliteit in het CDA.

In het CDA vonden ze het verschrikkelijk dat hun interne aangelegenheden nu ook in de grote zaal van de Tweede Kamer werden besproken. Iedereen had al maanden mee kunnen kijken hoe de partij, die juist het imago heeft van een betrouwbare bestuurderspartij, van probleem naar probleem ging.

Eerst was er de rommelige interne verkiezingsstrijd die voor verdeeldheid zorgde na een nipte winst van Hugo de Jonge op Pieter Omtzigt. Daarna moest er halsoverkop een nieuwe lijsttrekker aangewezen worden, nadat De Jonge zich had teruggetrokken. Omtzigt steunde Wopke Hoekstra als partijleider, maar liet later doorschemeren dat hij wellicht anders had besloten als hij meer bedenktijd had gekregen.

In de campagne ging er veel mis. De plannen waarover Hoekstra wilde praten raakten ondergesneeuwd door nieuws óver de campagne. Hij had zich tijdens een werkbezoek niet aan de coronamaatregelen gehouden, en bleek meermaals niet goed op de hoogte van de plannen uit zijn verkiezingsprogramma. Het leidde tot een verlies van vier zetels na de Tweede Kamerverkiezingen en een kloof tussen Hoekstra en Omtzigt – die de campagne te oppervlakkig had gevonden.

Omtzigt wil onder geen beding in een kabinet onder leiding van Rutte

Twee maanden na de verkiezingen is er veel gebeurd maar weinig veranderd. Partijvoorzitter Rutger Ploum stapte op, Marnix van Rij volgde hem op als interim-voorzitter. Van Rij wil een duidelijk CDA-verhaal destilleren uit de New Deal, een plan van Hoekstra om Nederland uit de crisis te leiden. En ook uit het verkiezingsprogramma en het rapport Zij aan zij dat in 2019 door het Wetenschappelijk Instituut van het CDA was geschreven en de ideologische koers tot 2030 beschrijft.

Lees ook: ‘Het CDA heeft al tien jaar een imagoprobleem’

Van Rij stelde een commissie aan onder leiding van oud-minister Liesbeth Spies die onder meer de rommelig verlopen lijsttrekkersstrijd en campagne moet onderzoeken. In het CDA wordt gemord over de aanpak van Hoekstra: hij zette het campagneteam van de partij opzij en omringde zich met mensen uit zijn eigen netwerk. Een prominente rol kregen onder anderen Peer Swinkels, bestuursvoorzitter van Bavaria en Patrick Lammers, bestuursvoorzitter van Essent. De kritiek is dat het te veel zou zijn gegaan over het ‘merk’ Hoekstra en niet over de plannen van het CDA en het thema dat Omtzigt probeerde te agenderen. Pas na de verkiezingen begon Hoekstra ook nadrukkelijk te praten over het belang van een andere politieke bestuurscultuur.

Parallel daaraan ontvouwde zich in Limburg na onderzoek van NRC een politieke soap rond een integriteitskwestie, die leidde tot het opstappen van gedeputeerden, een burgemeester en de commissaris van de koning – allemaal CDA’ers. Een van hen, Hubert Mackus, is ook adviseur van het landelijk bestuur van het CDA. De kwestie ondermijnt het imago van het CDA als betrouwbare bestuurderspartij en versterkt het beeld van instabiliteit.

Werkelijkheid

Naast de plannen en evaluaties die van Rij in gang heeft gezet, is er ook de politieke werkelijkheid waarin het CDA vrij snel moet besluiten of het in de formatie wil praten met de VVD. Omtzigt, zo klinkt het, wil onder geen beding in een nieuw kabinet onder leiding van Rutte. Hij vindt de VVD’er de verpersoonlijking van de politieke bestuurscultuur waar Nederland volgens hem juist vanaf moet. Hoekstra heeft de manier van werken van Rutte dan wel afgekeurd, hij heeft samenwerking tot op heden niet uitgesloten, zo bleek onlangs uit het verslag van informateur Herman Tjeenk Willink.

Contact leggen met Omtzigt, klagen CDA’ers in de partijtop, is niet gemakkelijk. Maar het lukte interim-voorzitter Marnix van Rij toch. Hij bezocht Omtzigt meermalen in Enschede, eind vorige week nog samen met Hoekstra. Aan Omtzigt wordt nu de vraag gesteld wat híj wil. In het CDA is alles erop gericht hem bij de partij te houden. Als hij zou vertrekken, is de gedachte, dan valt de partij uit elkaar. Maar uit Enschede, zeggen CDA’ers, klinkt tot op heden geen eenduidig antwoord.