De Vijfsterrenbeweging in Italië wil haar eigen populisme heruitvinden

Italiaanse politiek De Italiaanse Vijfsterrenbeweging, in 2018 nog de dominante partij, verkeert in een identiteitscrisis. Oud-premier Giuseppe Conte moet voor nieuw elan zorgen.

Aanhangers van de Vijfsterrenbeweging betuigen in Rome hun steun aan toenmalig premier Conte, augustus 2019.
Aanhangers van de Vijfsterrenbeweging betuigen in Rome hun steun aan toenmalig premier Conte, augustus 2019. Foto Simona Granati/Corbis

Gaat Giuseppe Conte Italië een vorm van „gezond populisme” brengen? De oud-premier is naar voren geschoven als de nieuwe leider van de zwaar tobbende Vijfsterrenbeweging. Hij heeft aangekondigd dat hij een dezer dagen zijn uitgewerkte plannen zal presenteren voor een vernieuwing van deze bestormers van het politieke bestel.

Hij moet daarbij een aantal netelige kwesties oplossen. De Vijfsterrenbeweging, drie jaar geleden nog de grootste populistische beweging van Italië, heeft nu grote moeite zich staande te houden. De partij verkeert in een identiteitscrisis, lijdt onder onverkwikkelijke ruzies over geld en politieke baantjes, en schaamt zich over het gedrag van haar oprichter.

Conte heeft al duidelijk gemaakt dat hij een van de kerngedachtes uit de beginjaren van de Vijfsterren zal verlaten. Dat was het idee dat het onderscheid links-rechts in de politiek achterhaald is, dat het gaat tussen oud en nieuw, of tussen corrupt en eerlijk. Inhoudelijk plaats ik me „op de linkeras”, zegt hij nu. Hij blijft goede kanten aan populisme zien als antwoord op in zichzelf gekeerde politici, maar dan zonder de buitenlanderhaat van de Lega van Matteo Salvini. Conte heeft al een paar keer gesproken met Enrico Letta, de nieuwe leider van de centrum-linkse Democratische Partij, om te kijken of ze tot duurzame samenwerking kunnen komen.

Jarenlang was de komiek Beppe Grillo de eigenlijke leider, de man die bepaalt wat er gebeurt. Hij had al een formele stap terug gedaan, maar bleef machtig. Het was Grillo die Conte aandroeg als de nieuwe politieke voorman. Maar Grillo’s rol staat nog meer ter discussie nadat hij zich vorige maand blameerde met een filmpje waarin hij, schreeuwend en scheldend, beweert dat zijn zoon ten onrechte wegens verkrachting wordt vervolgd. De zaak houdt het land al twee weken bezig en herinnert er nog eens aan hoe weinig gehoor slachtoffers van verkrachting vaak vinden in Italië. Ook Conte nam toen openlijk afstand van ‘de verhevene’, zoals Grillo zichzelf graag omschrijft.

De ontreddering is groot onder de Vijfsterren. De fractie loopt leeg, een afscheiding dreigt, er worden processen aangespannen, kiezers lopen weg. „Het is het einde van een droom, dat we het systeem konden veranderen en burgers directer bij de politiek konden betrekken”, verzucht Cristian Romaniello, een Kamerlid dat uit de partij is gezet. „Het is een chaos. Ik vind het erg jammer wat er van ons is geworden.”

Hij vertelt in een telefoongesprek dat hij zich in 2009 bij de beweging heeft aangesloten. Die sprak hem aan. „Naast het protest tegen het cliëntelisme, de corruptie en de slechte besteding van overheidsgeld was voor ons ook belangrijk dat we wilden werken aan concrete oplossingen voor de problemen in onze steden.” De vijf ‘sterren’ verwezen naar water, milieu, openbaar vervoer, connectiviteit, ontwikkeling – in de politieke praktijk overwegend linkse thema’s.

Platform Rousseau

Het idee van directe democratie was leidend daarbij. Giancarlo Casaleggio, een goede vriend van Grillo en internetondernemer in Milaan, bouwde een platform dat gebruikt kon worden voor raadpleging van de geregistreerde aanhang. ‘Rousseau’, werd het gedoopt, naar de Franse filosoof. Het devies was ‘uno vale uno’ – ieders stem is gelijk. „Maar in de praktijk is de horizontale benadering uit de beginjaren, toen er veel open debat was op lokaal niveau, veranderd in een verticale benadering waarbij in Rome wordt bepaald wat er gebeurt”, zegt Romaniello. Er was nog wel debat, er werden wel stemmingen georganiseerd, maar in wezen mochten de leden weinig meer dan ja en amen zeggen, vindt hij.

Voor hem was de maat vol toen er zonder enig debat een stemming op Rousseau werd uitgeschreven over de vraag of de Vijfsterrenbeweging een kabinet zou moeten steunen onder premier Draghi, oud-gouverneur van de Europese Centrale Bank. Moest de antisysteempartij gaan samenwerken met een zinnebeeld van het establishment? „Het was een polariserende vraag, je kon je niet van stemming onthouden”, zegt hij. „Uit protest heb ik daarna niet deelgenomen aan de vertrouwensstemming in het parlement over Draghi. Wetend dat ik daarna uit de fractie zou worden gezet, met zo’n 35 anderen, omdat dit tegen de partijlijn inging. Maar bij de interne stemming op Rousseau was 41 procent tegen steun voor Draghi en 59 procent vóór. We vertegenwoordigen een belangrijk deel van onze aanhang.” De strijd hierover wordt nu uitgevochten via de rechter.

Lees ook de analyse over de plannen van Drahi: Draghi wil Italië een nieuw begin bieden

Een blikje tonijn

Romaniello denkt dat de Vijfsterren hun oorspronkelijke idealen begonnen kwijt te raken in 2013. Toen behaalde de partij uit het niets een kwart van de stemmen en kwam er een groep onervaren politici in het parlement. Grillo riep strijdbaar tegen de andere partijen: „Een tsunami zal jullie wegspoelen” en: „We gaan het parlement openen als een blikje tonijn.” Alles moest anders. De Vijfsterren zouden politieke bestel openbreken.

De keus om met niemand een coalitie te sluiten, paste in die toon. Maar de werkelijkheid was anders, zegt Romaniello. „We zijn langzamerhand deel van het systeem geworden. De Romeinse politiek heeft ons opgezogen en het idealisme van de beginjaren aangetast. Niemand had antistoffen daartegen. Mensen begonnen hun eigen agenda te volgen.”

In 2018 behaalden de Vijfsterren ruim 32 procent en werden ze de dominante partij. Na lang aarzelen sloten ze een ‘regeringscontract’, geregistreerd bij de notaris, met de nationalistisch-populistische Lega van Matteo Salvini. Die was bijna de helft kleiner, maar Salvini trok alle aandacht naar zich toe en overspeelde de Vijfsterren volledig. Na ruim een jaar klapte die coalitie en gingen de Vijfsterren verder met de centrum-linkse Democratische Partij. Dat maakte geen einde aan de daling in de peilingen. In de peilingen eind vorige maand stond de partij op 16 procent.

De Vijfsterren kunnen na bijna drie jaar regeren drie dingen op hun naam schrijven: invoering van een vorm van bijstand, vermindering van het aantal gekozen parlementariërs van 945 naar 600, en verjonging van de politiek. „Belangrijk”, zegt Romaniello, „maar hadden we niet meer moeten doen aan werk, justitie, milieu? We hebben onze prioriteiten niet duidelijk, veranderen van de ene dag op de andere van mening. Onze ethiek is daardoor uit het zicht verdwenen.”

Staatsrechtgeleerde Nicola Lupo („politiek neutraal”) kijkt anders aan tegen de ontwikkeling van de Vijfsterren. „Het is een onvermijdelijke evolutie, groeistuipen in de overgang naar volwassenheid”, zegt hij. „Zij waren in 2018 zo groot geworden dat ze wel moesten regeren. Er waren geen coalities zonder hen mogelijk. Bovendien: ze gaven stem aan de reële onvrede onder de kiezers over een in zichzelf gekeerde politieke klasse. Maar ze waren onervaren, en hebben veel moeten leren. Bijvoorbeeld dat regeren een andere opstelling vraagt dan langs de kant roepen dat er iets moet veranderen. Ze zijn, noodgedwongen, realistischer geworden.”

Als voorbeeld noemt hij de partijregel, bedacht bij de oprichting, dat niemand langer dan twee zittingstermijnen een vertegenwoordigende functie mag hebben, of het nu in de lokale of landelijke politiek is. De gedachte was dat je zo voorkomt dat mensen aan het pluche blijven plakken. Maar nu rijzen de twijfels binnen de Vijfsterrenbeweging. Moet je alle mensen die net ervaring hebben opgedaan, bedanken en het politieke handwerk overlaten aan nieuwe debutanten? „Zo’n verbod op meer dan twee opeenvolgende termijnen is misschien zinvol voor regeringsfuncties, zoals in de VS geldt voor de president, of in Italië voor burgemeesters en presidenten van regio’s”, zegt Lupo. „Maar is het wel verstandig om dat op alle niveaus de regel te laten zijn?”

Pragmatisch

Het is een van de vragen waar Conte een antwoord op moet geven. Hij is populair onder de mensen die in 2018 op de Vijfsterren hebben gestemd: een onbekende, partijloze advocaat uit de provincie die, tot premier gebombardeerd, beloofde „de advocaat van het volk” te zijn. Bemiddelaar tussen de Lega en de Vijfsterren, maar ook degene die Salvini en zijn Lega buitenspel zette toen deze de coalitie opbliezen. Soepel transformeerde hij in 2019 tot leider van een coalitie tussen Vijfsterren en centrum-links. De manier waarop hij in de eerste maanden van de coronapandemie het hoofd koel wist te houden, heeft hem veel krediet opgeleverd, ook internationaal – al ging het opstellen van een herstelplan voor daarna zo traag dat begin dit jaar Draghi het premierbelletje overnam, als leider van een verbrede coalitie van partijloze bestuurders en politici.

Nu gaat Conte proberen de Vijfsterren uit het identiteitsmoeras trekken. „Hij is als een goede advocaat”, zegt Lupo. „Conte is pragmatisch en past zich aan elke situatie aan.”