Urgentie van snelle formatie is totaal verdwenen

Weekboek formatie De roep om snel te formeren lijkt zeven weken na de verkiezingen verdampt. Die formatie zal hoogstwaarschijnlijk nog tot na het zomerreces strekken.
ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers tijdens de formatie van 2017. Hij had de onderhandeling die zomer voor twee dagen laten stilleggen omdat hij naar Berlijn afreisde voor een concert van U2.
ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers tijdens de formatie van 2017. Hij had de onderhandeling die zomer voor twee dagen laten stilleggen omdat hij naar Berlijn afreisde voor een concert van U2. Foto Bas Czerwinski / ANP

Mark Rutte zei het. „Niemand zal ervoor pleiten om midden in de crisis eens zes maanden te gaan praten [...].”

Gert-Jan Segers zei het. „Je wilt hier niet in oktober nog mee bezig zijn.

Jesse Klaver zei het: „Wat mij betreft voor de zomer.” 

Verkenner Annemarie Jorritsma zei het. „In tijden van corona is het natuurlijk op zich zaak om zo snel mogelijk [...] een nieuw kabinet te formeren [...].”

Welke politici hebben kort voor of kort na de verkiezingen van 17 maart níet gepleit voor een snelle kabinetsformatie? En wie hoor je daar nu nog over? De toen alom geuite urgentie van een spoedige vorming van een nieuw kabinet – coronacrisis, wooncrisis, stikstofcrisis, klimaatcrisis, economische crisis – is ruim zeven weken later totaal verdwenen.

Natuurlijk, het pijnlijke incident met de onbedoeld gefotografeerde aantekeningen van verkenner Kajsa Ollongren zorgde voor een ongekende vertrouwensbreuk tussen de politieke hoofdrolspelers. Daar kwamen de onthullingen over de Toeslagenaffaire uit de notulen van de ministerraad bij. Er was, in de woorden van CDA-leider Hoekstra een „afkoelperiode” nodig om „de schade aan de onderlinge verhoudingen” te herstellen. Of dat helemaal is gelukt na weken van verhit debat en de formatiepauze die informateur Tjeenk Willink inlastte, is nog niet te zeggen.

Deze generatie politici heeft er een handje van niet dag en nacht door te onderhandelen

Feit is dat de weg van het formatieproces die Tjeenk Willink vorige week weer opende, nog niet is bewandeld. De Tweede Kamer besloot tot een nieuwe time-out. Diep in de nacht van het ‘notulendebat’ besloten de fractieleiders in conclaaf met Kamervoorzitter Bergkamp, om het gesprek over de bevindingen van Tjeenk Willink over de meivakantie heen te tillen. Want ja, het was wel reces. Dat debat, dat formeel een nieuwe informateur zal moeten aanwijzen, wordt woensdag gehouden.

De zoveelste vertraging betekent dat de formatie van 2021 hard op weg is om een lange zit te worden. Op dag 52 na verkiezingsdag heeft dit formatieproces in duur al veertien na-oorlogse formaties ingehaald. En de inhoudelijke besprekingen zijn nog niet eens begonnen.

Met nog negen weken te gaan tot het vólgende reces, zullen ook deze onderhandelingen zich ongetwijfeld over de zomer uitstrekken. Een bekend beeld in de Nederlandse parlementaire geschiedenis: ijsjes etende onderhandelaars op het Binnenhof.

Machocultuur

Zomervakantie vergroot ook het risico op nieuwe, nodeloze vertraging. De huidige generatie politici heeft er een handje van niet dag en nacht door te onderhandelen, maar geregeld dagjes vrij te vragen. In de editie van 2017 – met 225 dagen de langste formatie ooit – begon het met GroenLinks-leider Klaver die wilde vasthouden aan zijn vaste papadag. Rutte (VVD), Buma (CDA) en Pechtold (D66) gingen akkoord; dus werd er in die eerste (mislukte) onderhandelingsronde niet op vrijdagen vergaderd. Half juli gelastte informateur Gerrit Zalm een vakantieperiode in van drie weken.

In de tweede ronde schoof ChristenUnie-leider Segers aan. Hij sleepte een tweedaags verlof binnen voor een concert van zijn lievelingsband U2 in Berlijn.

„Dat is wel de triviaalste reden geweest om onderhandelingen op te schorten”, erkent parlementair historicus Alexander van Kessel. In de jaren zeventig, vertelt hij, gold er meer een „machocultuur” van dooronderhandelen tot je erbij neervalt. Joop den Uyl zette zijn vergadertechniek voor de ministerraad door tijdens de formatie van 1977. „Sindsdien betekent formeren voor de betrokkenen hard werken, weinig rusturen.”

De legendarische – en met 208 dagen eveneens lange – formatie van 1977 werd in het begin ook gehinderd door vertraging. Niet wegens de hobby van een deelnemer, maar door een nationale veiligheidscrisis. Kort voor de verkiezingen van 25 mei hadden Zuid-Molukkers een trein gekaapt in Drenthe en een lagere school gegijzeld – met ruim 160 gegijzelden en uiteindelijk acht doden. Demissionair PvdA-premier Den Uyl en CDA-leider Dries van Agt zaten in het crisisteam. De politici begonnen aan hun verkenningsgesprekken met een vertraging van vijf dagen. De terreur ging toen nog bijna twee weken door.