Opinie

Opschorten patent is ultimum remedium als niets meer werkt

Coronavaccins

Commentaar

Uitzonderlijke tijden vragen om uitzonderlijke maatregelen. Met die woorden zette de Amerikaanse handelsgezant Katherine Tai deze week het debat over de patenten op coronavaccins op scherp. De Verenigde Staten scharen zich achter een voorstel van India en Zuid-Afrika, die al sinds oktober vorig jaar binnen de wereldhandelsorganisatie WTO ervoor pleiten tijdelijk de bescherming van het intellectuele eigendom op de vaccins te laten vervallen. De regering van president Biden kiest nu voor de harde lijn: als het niet op de normale manier lukt om met name ontwikkelingslanden van vaccins te voorzien, dan moet het maar met het afbreken van rechten van farmaceuten.

Dat doel is alleszins verdedigbaar: zo lang de hele wereld niet is gevaccineerd, zal corona blijven voortwoekeren en lopen ook landen waar de vaccinaties nu wel op orde zijn het risico om met nieuwe mutaties wederom besmet te raken. Al sinds het uitbreken van de pandemie wordt er daarom gezocht naar manieren om de beschikbare vaccins eerlijk over de wereld te verdelen. Tevergeefs: rijke, veelal westerse landen, hebben hun zaken redelijk op orde, arme landen in Zuid-Amerika, Azië en met name Afrika hebben het nakijken.

Coronavaccins worden aan de lopende band, en in hoog tempo ontwikkeld en goedgekeurd, want het vaccin is de enige uitweg uit deze crisis. Hoe komt de prijs van een vaccin tot stand?

Juist in een week dat producenten van coronavaccins met torenhoge winstcijfers naar buiten komen, lijkt het plan van de VS sympathiek. Toch valt er ook wel wat op af te dingen. Amerika is zelf al een aardig eind op weg met het vaccineren van de bevolking en de koerswending is nu makkelijker politiek te verkopen.

Daarbij hebben de VS, anders dan bijvoorbeeld de Europese Unie, tot nu toe geen enkele bijdrage geleverd om een eerlijker verdeling van de vaccins te bewerkstelligen. Waar Europa al 200 miljoen doses aan andere landen heeft gegeven, deden de VS niets. Ten slotte is het merendeel van de patenten van coronavaccinproducenten in Europa geregistreerd, Amerikaanse farmaceuten worden niet geraakt.

De VS benadrukken dat het opschorten van de patenten tijdelijk zal zijn en dat het land nog steeds heilig gelooft in de waarde van bescherming van intellectueel eigendom. Die woorden verliezen echter hun betekenis als ad hoc besloten kan worden die bescherming op te heffen. Zie de koersval van een aantal farmaceuten na de ommezwaai van de VS.

De machtsbalans op de markt voor medicijnen is verstoord. Hoe komen er meer noodzakelijke en betaalbare geneesmiddelen?

De grote vraag is welke schade dat op de lange termijn zal opleveren. Zeker, er valt van alles af te dingen op de beweegredenen van de farmaceutische industrie om investeringen in nieuwe medicijnen zo lang mogelijk voor eigen gewin te kunnen gebruiken. De volksgezondheid is daar zeker niet in alle gevallen bij gebaat. Daar staat tegenover dat de prikkel om te blijven innoveren en investeren verdwijnt als de opbrengsten daarvan niet meer zeker zijn.

Het mogelijk opschorten van de coronapatenten moet vooral gezien worden als drukmiddel. Pas als de internationale gemeenschap er niet in slaagt om in dialoog met de farmaceuten de hele wereld op een normale manier van voldoende vaccins te voorzien, is zo'n ingreep te verdedigen. De lijn die voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie kiest is daarom de juiste: alles op alles zetten om de vaccinproductie te verhogen.

Het onbezonnen schrappen van een verworden recht is een ultimum remedium in de pandemiebestrijding. En laat het debat over de wenselijkheid van afgeschermde medicijnen vooral na de pandemie volop gevoerd worden. Als iets duidelijk is geworden, is het dat het onwenselijk is als grote delen van de wereld afhankelijk zijn van een paar producenten als het over hun veiligheid en gezondheid gaat.