Analyse

Vonnis Europees Hof kan vergaande gevolgen hebben voor Poolse rechters en abortusverbod

EU Versus Polen Een Europees vonnis trekt de rechtsgeldigheid van Poolse uitspraken verder in twijfel. „Dit vonnis is ontzettend gevaarlijk voor de regering.”

Jaroslaw Kaczynski, leider van de Poolse regeringspartij PiS, in oktober in het parlement in Warschau.
Jaroslaw Kaczynski, leider van de Poolse regeringspartij PiS, in oktober in het parlement in Warschau. Foto Radek Pietruszka / EPA

In de strijd over de rechtsstaat tussen Polen en de Europese Unie wordt af en toe een offensief gelanceerd. Met regelmaat voert de conservatief-nationalistische Poolse regering wetten in die de onafhankelijkheid van de rechtspraak aantasten. Bijna altijd gevolgd door een tegenaanval van de Europese Commissie die via het Europees Hof van Justitie, met succes, de legitimiteit van die wetgeving aanvecht.

Maar de Europese vonnissen worden glashard genegeerd in Polen, en blijven zonder enige consequenties. Hooguit werken ze vertragend op de sloop van de rechtsstaat die zich daar sinds 2015 voltrekt.

Vrijdag werd niet vanuit Warschau, Brussel of Luxemburg, maar Straatsburg een schot gelost. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) oordeelde dat de rechten van een Poolse ondernemer geschonden waren die in eigen land tot aan het Constitutioneel Hof had geprobeerd zijn gelijk te halen. Omdat een van de rechters bij dat hooggerechtshof die zijn zaak behandelde niet op rechtmatige wijze is benoemd, was hem het recht op een „bij wet ingesteld gerecht” ontzegd, aldus het EHRM.

De eerste actie van de Poolse regering van de facto leider Jaroslaw Kaczynski was drie legitiem benoemde hoge rechters te vervangen door juristen uit eigen kring. Kaczynski wil de „inefficiënte en corrupte kaste” van rechters vervangen en begon in 2015 met het hooggerechtshof.

'Kaping van de rechtsstaat'

De uitspraak van het EHRM brengt alle uitspraken waarbij de drie rechters betrokken waren aan het wankelen. Zoals het uiterst controversiële vonnis dat een praktisch einde maakte aan legale abortus.

„Dit vonnis is ontzettend gevaarlijk voor de regering”, zegt de Poolse grondwetdeskundige Marcin Matczak. „Want catastrofaal voor de stabiliteit van het gerechtelijk systeem.”

Meer burgers zullen nu de – lange – weg naar het mensenrechtenhof nemen. Dezelfde Poolse rechter die het EHRM illegitiem noemt, was betrokken bij het oordeel eind vorig jaar dat abortus van een foetus met een beperking in strijd met de Poolse grondwet verklaarde. „Het beste voorbeeld van hoe gewone burgers lijden onder de kaping van de rechtsstaat”, aldus Matczak, die een uitgesproken criticus is van het huidige regime.

Disciplinaire zaken tegen rechters zijn vaak bedoeld om ze te intimideren

Ook zullen volgens hem „vonnissen van het Constitutioneel Hof nu niet meer per se leidend zijn in de uitspraken van lagere rechters”. Een arts die abortus pleegt wordt misschien niet veroordeeld, ondanks het besluit van het hooggerechtshof. Dat leidt tot verdere verscheuring van de rechterlijke macht. En het vertrouwen daarin.

Er bestaat in Polen een scherpe tweedeling binnen de rechterlijke macht. Tussen de door deze regering benoemde rechters die vaak politiek rechtspreken en rechters van de oude stempel die daar onafhankelijk van willen blijven. Binnen die laatste groep pleegt een deel publiekelijk verzet tegen de ‘hervormingen’ van het justitieapparaat.

Speciale tuchtkamer

Zulke rechters worden politiek aangepakt. Bij de Hoge Raad is een speciale tuchtkamer opgetuigd om lastige rechters immuniteit van strafvervolging af te nemen en uit hun functie te ontheffen. Zo loopt er een zaak tegen een rechter van de Hoge Raad. Een administratieve fout die een van zijn ondergeschikten maakte, wordt hem aangerekend en kan grote gevolgen hebben. Overigens lopen niet alle disciplinaire zaken uit op straf: ze zijn mede bedoeld om rechters te intimideren en het zwijgen op te leggen.

Donderdag concludeerde de advocaat van het Europees Hof van Justitie, niet voor het eerst, dat de tuchtkamer in strijd is met het Europees recht, omdat het „geen onafhankelijk en onpartijdig gerecht” is.

Polen heeft bijna alle uitspraken van het Hof van Justitie naast zich neergelegd. De Europese Commissie zou een dwangsom opleggen voor overtredingen, maar heeft dat wapen tot nu toe geweigerd te gebruiken.

De vraag is of de regering zich meer aantrekt van het EHRM dat de vonnissen van illegaal benoemde rechters ontkracht. Of dat het daarin vooral het eigen gelijk ziet en nog meer haast maakt met het uitroeien van de ‘kaste’ van rechters bij de Hoge Raad en lagere gerechten.