Grumpy Cat (2012-2019) ging viraal toen een foto ervan op Reddit verscheen.

Foto Getty Images

Interview

De wetten van besmetten gelden ook buiten het virusrijk

Adam Kucharski | epidemioloog Ook angst, agressie en nepnieuws gedragen zich als infectieziektes, volgens epidemioloog Adam Kucharski. „In veel landen heeft desinformatie de reactie op het virus gevormd.”

In januari 2020 stond de Britse wiskundige en epidemioloog Adam Kucharski nog met zijn kersverse half-Nederlandse vrouw op de Galapagoseilanden. Het manuscript van zijn boek over de wetmatigheden van infectieziekteverspreiding had hij ingeleverd bij een uitgever. Het zou in maart verschijnen, dit was de ideale tijd voor een huwelijksreis. Overal zag het pasgetrouwde stel bordjes waarop stond dat mensen twee meter afstand moesten houden van de dieren. Om overdracht van ziektekiemen naar die zeldzame dieren te voorkomen.

Een maand later verrezen overal ter wereld dergelijke bordjes, maar dan voor afstand tussen mensen. In de maanden die volgden zou Kucharski nachten doorhalen om modellen te voeden met gegevens over een gevaarlijk virus om de Britse regering te adviseren. En werd het onderwerp van zijn boek, epidemiologie, ineens actueel. Het is vertaald in veertien talen, in april verscheen de Nederlandse editie.

Al tijdens zijn studie wiskunde in Cambridge raakt Kucharski (34) betoverd door de simpele logische inzichten die de epidemiologie biedt bij zoiets ongrijpbaars als infectieziekten. „Epidemieën hoeven geen mysterieuze gebeurtenissen te zijn waar je niets aan kunt doen”, zegt hij in een videogesprek vanuit zijn woning in Londen. „Je kunt de karakteristieken van de verspreiding van een infectieziekte heel mooi vangen en in modellen onderzoeken en zo bepalen welke maatregelen je moet nemen.”

Kucharski zoekt naar wetmatigheden die de grillen van een virus kunnen voorspellen, inclusief het wispelturige gedrag van mensen. Daarmee kun je leren begrijpen hoe je de verspreiding in toom kunt houden. Maar de wetten van besmetting gelden ook voor andere zaken die zich ongebreideld kunnen verspreiden, betoogt hij: financiële crises, geweld, paniek, ideeën, computervirussen en nepnieuws.

De wetten van virusverspreiding heeft u gevangen in één simpele formule, de DOTS-formule. Wat houdt die in?

„Het is een bestaande formule. Voor het boek heb ik hem zó omgeschreven dat mensen hem beter kunnen onthouden: R = D×O×T×S. Hij drukt de R uit, het reproductiegetal, dat aangeeft hoeveel anderen één besmet persoon aansteekt. In de formule is D de duur (duration) van de besmettelijke periode, O is de kans (opportunity) dat een virusdeeltje wordt overgedragen, T is de overdracht (transmission) die plaatsvindt, en S is de vatbaarheid (susceptibility) van de ontvangende partij.”

Wat kunnen we met die DOTS?

„De formule laat zien dat elk aspect invloed heeft op de R. Dat helpt bij het bedenken van manieren om een epidemie onder controle te krijgen. Dat is voor elke infectie weer anders. Bij hiv, dat voornamelijk seksueel wordt overgedragen, zou je bijvoorbeeld door geen seks te hebben de O naar nul brengen en de verspreiding stoppen. Dat is natuurlijk niet realistisch. Met condoomgebruik verlaag je de T.

„Bij Covid-19 verlagen mensen die in quarantaine gaan de D, de duur van de besmettelijke periode. De kans dat een virusdeeltje kan worden overgedragen, O, verklein je door minder contacten te hebben. Mondkapjes en afstand houden verlagen de T, de kans dat het daadwerkelijk overgedragen wordt. En nu zijn we in de gelukkige situatie beland dat we de vatbaarheid, S, kunnen verlagen door vaccinatie. Daarmee kunnen we de verspreiding verlagen zonder die ingrijpende maatregelen.”

Dus je hoeft soms maar één van die aspecten te verlagen om die R onder de 1 te krijgen?

„Precies. Neem bijvoorbeeld afstand houden. We zagen in veel landen dat de sociale contacten met 70 procent naar beneden gingen. Als je R aanvankelijk 3 is en je hebt een verlaging van 70 procent dan komt de R onder de 1 en neemt je epidemie af.

„Soms moet je twee of drie elementen veranderen om het goed te krijgen. De formule kan ook helpen om te kijken naar compromissen. Een virusvariant die bijvoorbeeld besmettelijker is zou de T verhogen, een variant die ontsnapt aan immuniteit verhoogt de S.”

Het is heel lastig in te schatten aan welke kant van die kritieke drempel je bent

U schrijft iets verontrustends in uw boek: ‘Rond de kritieke drempel van groepsimmuniteit kan een minimale wijziging in een van deze factoren het verschil betekenen tussen een handjevol gevallen en een grootschalige epidemie.’ We zijn met de vaccinatie nog lang niet rond die kritieke drempel en de maatschappij schreeuwt om versoepelingen. Is het echt zo explosief op dit moment?

„Ja, dat hebben we na de eerste golf gezien, in de zomer. Toen was de R door afstand houden in sommige Europese landen onder de 1. Maar binnen een paar weken was het verschil tussen het ene land dat net onder de 1 zat en het andere dat net boven de 1 zat enorm.

„Een andere eigenschap van dit virus kan die explosiviteit aanjagen: de superverspreiding, waarbij één persoon heel veel anderen infecteert. Als het virus onder controle lijkt, kan met één vonkje een superspreading event ontbranden. Een paar van die gebeurtenissen en je zit in een compleet andere situatie.

„Ik voorspel dat we nu ook een vorm van dit probleem krijgen. Landen zullen vaccineren en maatregelen versoepelen, en het is heel lastig in te schatten aan welke kant van die kritieke drempel je bent. Bepalen welke maatregelen je kunt opheffen zal heel moeilijk zijn. Het is belangrijk om nu goed uit te zoeken wat de makkelijkste maatregelen zijn die het meeste effect hebben. Voor als we de besmettingen zien toenemen komende winter.”

Wat verraste u het meest in deze pandemie?

„In de eerste modellen moesten we veel aannames doen, er was veel onzekerheid. Over het reproductiegetal, de mate van asymptomatische transmissie. Die konden hoog of laag uitvallen. Het virus is op veel fronten aan de ergere kant beland van die vroege aannames. Bron-en contactonderzoek bleek lastig doordat er verspreiding was voordat er symptomen waren. De R bleek veel hoger dan de eerste schattingen. Dit virus zit tussen bekende virussen in. Het is niet zoals SARS, dat doorgegeven wordt door mensen met duidelijke symptomen, en dat je kunt uitroeien. Het is niet als griep, waarbij je veel snellere overdracht hebt, ook voordat er symptomen zijn. Ook ingewikkeld is het verschil in risico tussen verschillende leeftijdsgroepen. Maar wat me het meest heeft verrast is de grote diversiteit in de manier waarop landen hebben gereageerd. Sommige landen hebben echt geworsteld.”

Een inspiratiebron voor u is de Britse Nobelprijswinnaar Ronald Ross, die in de 19de eeuw als legerarts in India ontdekte dat de parasiet die malaria veroorzaakt wordt verspreid door muggen. Waarom?

„Ross was de eerste die infectieziekteverspreiding op een wiskundige manier probeerde te begrijpen. Hij ontdekte dat je een ziekte niet compleet hoeft uit te roeien om een epidemie te beëindigen. Dat leverde de huidige inzichten over groepsimmuniteit en vaccinatiecampagnes. Maar hij had ook ambitieuzere ideeën, zoals zijn Theory of Happenings, waarin hij stelde dat allerlei dingen besmettelijk konden zijn, en vergelijkbaar konden worden behandeld.”

Daar borduurt u op voort. Politieke polarisatie, nepnieuws, rellen, computervirussen, paniek, financiële crises – kunnen we die allemaal beter begrijpen met de DOTS?

„Het is fascinerend hoeveel parallellen er zijn. In de wereldwijde financiële crisis in 2008 bijvoorbeeld realiseerden bankiers zich dat we over deze dingen moeten nadenken in termen van besmettelijkheid. Banken zijn niet op zichzelf staande eenheden, het is een netwerk waarin een besmettelijke gebeurtenis in één bank zich kan verspreiden. Hetzelfde geldt voor de verspreiding van desinformatie, opzettelijk misleidende informatie.

„Voor veel van die gebeurtenissen kunnen we een R berekenen. Vooral online informatie leent zich hier goed voor, daar zijn veel gegevens van. Je kunt precies zien hoe vaak iets is geretweet of gedeeld. Facebook onderzocht een paar jaar geleden de populairste content, zoals de ice bucket challenge [waarbij mensen een emmer ijswater over zich heen storten om geld in te zamelen voor de ziekte ALS]. Het gemiddelde reproductiegetal R was 2, niet zo verschillend van dat van Covid-19. Maar het grote verschil was de tijdschaal, de D. Die filmpjes werden binnen seconden gedeeld, veel sneller dan biologische infecties, die daar dagen of weken voor nemen.”

Het is een soort natuurlijke selectie, de meest infectieuze versies worden breed gedeeld

Kunnen we zo ook leren hoe we de verspreiding van desinformatie kunnen tegengaan?

„Ja, met de DOTS is goed te zien hoe je kunt ingrijpen. Veel online platforms hebben geprobeerd slechte content te verwijderen, zoals je geïnfecteerde mensen opspoort en ervoor zorgt dat die het niet meer verspreiden. Dan verlaag je de duur, D. Maar dat kat-en-muisspel is heel moeilijk. Veel platforms hebben daarom hun netwerkstructuur veranderd. Zo heeft WhatsApp het aantal contacten verlaagd met wie je een bericht kunt delen. Zo verlaag je de kans op overdracht, de O. Als je een bericht niet meer naar 20 of 100 mensen tegelijk kunt sturen, maar nog maar naar 5, dan verlaag je direct de R.

„De meest efficiënte route is om de vatbaarheid voor desinformatie te verlagen, de S. Dat wordt tijdens de pandemie ook geprobeerd. Als mensen bijvoorbeeld naar coronavirus zoeken op sociale media, dan zien ze nu eerst betrouwbare informatie, van de WHO en van nationale gezondheidsautoriteiten. Het is een poging om minder betrouwbare informatie voor te zijn.”

Best een opmerkelijke verandering.

„Een paar jaar geleden waren sociale media erg terughoudend om zulke veranderingen door te voeren. Een andere grote verschuiving is dat platforms er niet meer voor terugdeinzen om sommige hooggeplaatste mensen te verwijderen. Als je een grote ‘uitbraak’ wilt van een boodschap, heb je mensen nodig die vatbaar zijn én invloedrijk. Uit een studie naar online besmetting blijkt dat de meeste mensen ofwel vatbaar zijn, ofwel invloedrijk. Maar in Amerika hebben we een paar voorbeelden gezien van ‘vatbare influencers’: hooggeplaatste mensen die vatbaar zijn voor online manipulatoren, en die dan onbetrouwbare opvattingen naar een groot aantal mensen sturen. Sociale media zijn duidelijk beter aan het nadenken hoe ze de invloed van die content kunnen beperken.”

Dat doet denken aan een superspreader die een gevaarlijke virusvariant verspreidt?

„Ja, er zijn analogieën. Uitbraakonderzoek naar de oorsprong van content die is getweet door hooggeplaatste personen wijst uit dat het vaak in obscure delen van internet ontstaat. Online forums als 4chan, reddit en gab zijn broedplaatsen, daar worden enorme hoeveelheden content gegenereerd, die steeds worden gedeeld en aangepast. Het is een soort natuurlijke selectie, de meest infectieuze versies worden breed gedeeld. Wat uiteindelijk Twitter bereikt, en wat mensen als Trump dan delen, is de geëvolueerde, hoog-besmettelijke versie.”

Welke trucs gebruiken manipulatoren?

„Vooral absurde of extreme content die een sterke emotionele reactie opwekt is besmettelijker. Een gelekte stijlgids van de Daily Stormer, een extreem-rechtse groepering, laat zien hoeveel erover is nagedacht, dat mensen hele handboeken maken hierover. Daarin staat dat ‘wanneer je racistische verdachtmakingen gebruikt, het slim is om te zorgen dat het overkomt alsof je het half-grappend bedoelt’. Dan kan de maker zeggen dat het een grap was, en levert niemand er verder kritiek op.

„Maar online manipulatoren begrijpen ook goed de netwerkstructuur. Ze kunnen zorgen dat de mensen die jij volgt iets te zien krijgen. Als iedereen in jouw kleine netwerk dezelfde boodschap deelt, krijg jij de indruk dat het iets is dat breed wordt gedragen.”

Desinformatie is echt bedoeld om het idee te ondermijnen dat er een waarheid is of dat er feiten zijn

Wat is problematischer, de verspreiding van het virus of die van desinformatie?

„Ik denk dat in veel landen de desinformatie de respons heeft gevormd. Desinformatie is echt bedoeld om het idee te ondermijnen dat er een waarheid is of dat er feiten zijn. In de herfst begrepen leiders in een paar landen minder goed wat de aard van de dreiging was waar ze voor stonden. Ook bij de vaccinuitrol zullen we dat zien.”

Kun je mensen ‘vaccineren’ tegen desinformatie?

„De kennis vergroten over de technieken die online gebruikt kunnen worden is belangrijk. Veel mensen weten niet hoeveel denkwerk en voorbereiding er in zulke berichten is gegaan, ze zien het nog steeds als een spontane online conversatie. We zien allemaal dingen die ons boos maken en die we willen delen. Die impulsieve reacties proberen manipulators bij je los te maken. Als mensen zich daar meer bewust van zijn zal dat een aanzienlijk verschil kunnen maken. Zelfs de basisdingen kunnen helpen, zoals mensen aanmoedigen om een onafhankelijke informatiebron te zoeken. Of een paar minuten nemen om de eerste emotionele reacties uit te schakelen. Of een boodschap laten verschijnen als iemand iets wil retweeten, om eerst het gelinkte artikel te lezen.”

Hebben journalisten hier ook een rol in?

„Journalisten zijn vaak doelwit van manipulators, vooral die rond politici. Men probeert het in de media te krijgen, dat geeft het geloofwaardigheid. Dat is in feite informatie witwassen. Zo wordt het daadwerkelijk nieuws. Het helpt als journalisten en politici zich daarvan bewust zijn. Je zou in de verslaggeving duidelijk kunnen maken dat het verhaal zelf onderdeel is van een versterkingsketen. Voor schrijven over zelfmoord zijn al dergelijke mediarichtlijnen om ‘besmetting’ te voorkomen.

„Maar andersom werkt het ook. In het VK hadden we in januari de belachelijke situatie waar ziekenhuizen overstroomden, en online en voor het ziekenhuis protesteerden mensen die zeiden: nee, ze zijn niet vol. Jullie liegen. Toen ze meer media in het ziekenhuis lieten om verslag te doen van wat daar aan de hand was heeft dat wel geholpen.”