Toespraak Merkel laat zien: de vrijheid in 2021 draait om verantwoordelijkheid voor anderen

5 mei-lezing Bondskanselier Angela Merkel hield woensdag via een videoverbinding de 5 mei-lezing. Herdenken in het bijzijn van een Duitse regeringsleider bewerkstelligt onvermijdelijk de dynamiek van goed tegen het grote kwaad.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel arriveert om een ​​virtueel evenement bij te wonen met de Nederlandse premier Mark Rutte op de kanselarij in Berlijn, Duitsland, woensdag 5 mei 2021, ter gelegenheid van de Bevrijdingsdag, het einde van de bezetting van Nederland door nazi-Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog.
De Duitse bondskanselier Angela Merkel arriveert om een ​​virtueel evenement bij te wonen met de Nederlandse premier Mark Rutte op de kanselarij in Berlijn, Duitsland, woensdag 5 mei 2021, ter gelegenheid van de Bevrijdingsdag, het einde van de bezetting van Nederland door nazi-Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Foto Annegret Hilse/AP

„De grootste verrassing in mijn leven is de vrijheid. Ik heb met veel dingen rekening gehouden, maar niet met het geschenk van de vrijheid […]. Alle wegen voor 1989 eindigden bij een muur”, aldus Angela Merkel, in 2005 bij haar aantreden als kanselier. Bijna zestien jaar later, in de laatste maanden van haar kanselierschap, hield Merkel via een videoverbinding uit Berlijn de 5 mei-lezing. Voor Merkel, als Oost-Duitse, als Duits kanselier, en nu als coronabestrijder, is de vrijheid die op 5 mei gevierd wordt nooit eenduidig.

In 2005 presenteerde Merkel haar eerste regeerakkoord, en was zij vol van de mogelijkheden van Duitsland, dat zich moest bevrijden van bureaucratie en regeltjesdrang, dat „de motor van Europa” moest worden. Het laatste ambtsjaar van Merkel staat in het teken van een woud van regels dat mensen in hun mogelijkheden beknot om de pandemie te beheersen.

Hoe vindt u dat, vroeg student Freek na afloop van Merkels lezing, om als iemand uit de DDR nu anderen vrijheidsbeperkingen op te moeten leggen? „Helemaal niet goed”, zei Merkel. „Dat had ik liever niet gedaan.” Maar de vrijheid in 2021, zo wordt Merkel niet moe om ook het Duitse publiek voor te houden, komt in de vorm van verantwoordelijkheid voor anderen. Merkel: „We kunnen het leven van mensen redden door andere mensen vrijheden af te nemen.”

Les ook dit opiniestuk: Nederland moet Merkels toenadering omarmen

Merkels lezing werd in het Kunstmuseum in Den Haag uitgezonden. Onder de toehoorders in het museum was Eva Weyl, die als kind in Westerbork gevangen zat. Een aantal studenten mocht na afloop vragen stellen aan Angela Merkel. Mark Rutte was er ook, in eerste instantie als een soort sidekick van presentator Jeroen Wollaars.

Traditie van vrijheid

In haar lezing ging Merkel uitgebreid in op wat Nederland onder de Duitse bezetting te verduren heeft gehad. Merkel noemde het bombardement op Rotterdam, de slachtoffers van de Hongerwinter, de meer dan 600.000 dwangarbeiders die naar Duitsland moesten. „Onder de Duitse bezetting van 1940 tot 1945 werd driekwart van alle Joodse mannen, vrouwen en kinderen in Nederland vermoord – driekwart, zoveel als nergens anders als in West-Europa.” Merkel roemde ook het Nederlandse verzet en de dito traditie van vrijheid, zoals op het Amsterdamse Spinoza-monument staat verwoord: „Het doel van de staat is de vrijheid”.

Mark Rutte nuanceerde later die heldere dader-slachtoffer-verdeling: „Onlangs heeft de Nederlandse regering excuses aangeboden aan de Joodse Nederlanders voor de rol van de overheid in de Jodenvervolging in Nederland. Dit is niet alleen een vraagstuk voor Duitsland, het is ook een vraagstuk voor Nederland.” De Nederlandse herinnering aan de oorlog, aldus Rutte, moet niet een ritueel worden „waarin wij het slachtoffer zijn, en anderen ons iets hebben aangedaan.”

Juiste lessen trekken

En toch bewerkstelligt herdenken in het bijzijn van een Duitse regeringsleider onvermijdelijk de dynamiek tussen goed en het grote kwaad. „De misdaden verjaren nooit”, zei Merkel. Later voegde ze toe: „Je kunt geen afstand doen van je geschiedenis. Er bestaat niet zoiets als een ‘streep eronder’”. Daarom ook ziet Merkel het als een Duitse verantwoordelijkheid om het herdenken levend te houden, de ‘streep’ af te houden, en, zoals ze zei in haar lezing, „de juiste lessen” te blijven trekken.

Lees ook Waarom Duitsland nog steeds nazi’s vervolgt: de doden

Vaak heb ik me afgevraagd, zei Merkel tegen het einde van de bijeenkomst: hoe heeft het kunnen gebeuren? „Maar dat vraag je je alleen af als je het niet over de individuen hebt.” Als je het over ‘de anderen’ hebt, als je in algemeenheden spreekt. „Men zegt: ‘Duitsers zijn heel pünktlich!’ Maar soms zijn Duitsers ook heel unpünktlich!”

Correctie (5 mei 2021): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Angela Merkel het Duitse staatshoofd is. Dit is ze niet. Het Duitse staatshoofd is president Frank-Walter Steinmeier.